ផ្សាយថ្ងៃទី ០៨ សីហា ២០២៦

(កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម)
រោងកុនបុរាណនៅភ្នំពេញជិត ៣៤ កន្លែង ដែលធ្លាប់មានភាពល្បីល្បាញក្នុងទសវត្សរ៍ទី៥០-៧០ ត្រូវបានបាត់បង់រូបរាង និងប្តូរមុខងារ。 ឈ្មោះល្បីៗរួមមាន៖ លុច្ស, ហាវ៉ៃ, អេដែន, កាពីតូល， បូកគោ, តារា, ហេមជាតិ, កាស៊ីណូ， មនោរម្យ, ម៉ាជេស្ទិក, ប្រាសាទពេជ្រ និង ព្រហ្មបាយ័ន。 ទីតាំងទាំងនោះភាគច្រើនបានក្លាយជា ធនាគារ ភោជនីយដ្ឋាន ឬផ្ទះជួល។
ឈ្មោះរោងភាពយន្តដែលធ្លាប់មានវត្តមានក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ កាលពីទសវត្សរ៍ ទី៦០ និង ៧០ យោងតាមការស្រាវជ្រាវ ចងក្រង ដោយមាននៅសល់រូបភាពមួយចំនួន ដូចខាងក្រោម៖ 

ផ្សាយថ្ងៃទី ០៧ សីហា ២០២៦

(កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម)
នៅពេលដែលសង្គ្រាមវៀតណាមបានឈានដល់ទីបញ្ចប់នៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 ជនជាតិអាមេរិកបានស្តីបន្ទោសយ៉ាងទូលំទូលាយចំពោះជម្លោះនេះថាបានបង្កឱ្យមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចធ្ងន់ធ្ងរ។
សាធារណជនបានភ្ជាប់ការបញ្ចប់សង្គ្រាមជាមួយនឹងអតិផរណាដ៏ខ្លាំងក្លា និងកើនឡើងខ្ពស់ ទីផ្សារភាគហ៊ុនធ្លាក់ចុះ និងភាពតានតឹងផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុធ្ងន់ធ្ងរពីការចំណាយយោធាដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់របស់រដ្ឋាភិបាលដែលផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដោយឱនភាព។ ការពិតសេដ្ឋកិច្ចជាក់លាក់ដែលបង្កើតគំនិតរបស់ជនជាតិអាមេរិកនៅពេលនោះរួមមាន៖ អតិផរណាកើនឡើងយ៉ាងលឿន៖ ដោយមិនចង់ដំឡើងពន្ធដើម្បីបង់ទាំងសង្គ្រាម និងកម្មវិធីសង្គម "សង្គមដ៏អស្ចារ្យ" របស់គាត់ ប្រធានាធិបតី Lyndon Johnson បានបញ្ចេញវដ្តនៃការចំណាយឱនភាព។
នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 អតិផរណាបានកើនឡើងដល់ជាង 6% ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដែលធ្វើឱ្យអំណាចទិញរបស់ប្រជាពលរដ្ឋសាមញ្ញចុះខ្សោយ។ ភាពលំបាក "កាំភ្លើង និងប៊ឺ"៖ ជនជាតិអាមេរិកបានដឹងថាសេដ្ឋកិច្ចកំពុងឡើងកំដៅខ្លាំង។
រោងចក្រនានាត្រូវបានជំរុញឱ្យមានសមត្ថភាពអតិបរមា ហើយបន្ទុកហិរញ្ញវត្ថុនៃការគ្រប់គ្រងទាំងសង្គ្រាម និងកម្មវិធីក្នុងស្រុកនៅទីបំផុតបានរួមចំណែកដល់វិបត្តិសេដ្ឋកិច្ច និងការកើនឡើងនៃអត្រាគ្មានការងារធ្វើនៅដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970។ ការបាត់បង់ទំនុកចិត្ត៖
យើងខ្ញុំ ចាងហ្វាងការផ្សាយសែតឯករាជ្យជាតិ សូមថ្លែងអំណរគុណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ដល់អស់លោកអ្នកនាង ដែលបានគាំទ្រ និងចូលចិត្តអានកាសែតឯករាជ្យជាតិ តាមរយៈបណ្តាញសង្គមរបស់យើងខ្ញុំ កាសែតឯករាជ្យជាតិ នឹងខំស្វែងរកព័ត៌មាន ចំណេះដឹងថ្មីៗ ជូនអស់លោកនាងដោយមិនគិតថ្លៃ បើអស់លោកអ្នកនាង ចង់ជួយឧបត្ថម្ភការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ សូមផ្ញើតាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119
ការរួមបញ្ចូលគ្នានៃការបរាជ័យផ្នែកយោធា យុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយសម្ងាត់ដែលបានបង្ហាញក្នុងសម័យកាលនោះ និងអស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងជ្រៅបានជំរុញឱ្យមានវិបត្តិទំនុកចិត្តយ៉ាងជ្រៅនៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និង "តំណែងប្រធានាធិបតីអធិរាជ"។
ការផ្លាស់ប្តូរទៅ "Stagflation"៖ នៅពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 កាតព្វកិច្ចហិរញ្ញវត្ថុដែលអូសបន្លាយនៃជម្លោះ រួមផ្សំជាមួយនឹងការឆក់ប្រេងឆ្នាំ 1973 បានអូសទាញសហរដ្ឋអាមេរិកចូលទៅក្នុងសម័យកាលនៃ stagflation - ការរួមបញ្ចូលគ្នាដ៏ឈឺចាប់នៃកំណើនសេដ្ឋកិច្ចជាប់គាំង និងអតិផរណាខ្ពស់។ ទិដ្ឋភាពទូទៅលម្អិតនៃប្រវត្តិសារពើពន្ធអាចរកបាននៅលើប្រវត្តិសាស្ត្រឌីជីថល។ សម្រាប់ការវិភាគកាន់តែទូលំទូលាយនៃការចំណាយយោធា សូមមើល Prescott Puck។
សង្គ្រាមវៀតណាមមានផលវិបាកយ៉ាងធំធេងសម្រាប់សហរដ្ឋអាមេរិក។ វាបាននាំឱ្យសភាជំនួសការកេណ្ឌទាហានដោយកងកម្លាំងស្ម័គ្រចិត្តទាំងអស់ និងប្រទេសកាត់បន្ថយអាយុបោះឆ្នោតមកត្រឹម 18 ឆ្នាំ។ វាក៏បានជម្រុញឱ្យសភាវាយប្រហារប្រធានាធិបតី "អធិរាជ" តាមរយៈច្បាប់អំណាចសង្គ្រាម ដោយរឹតត្បិតសមត្ថភាពរបស់ប្រធានាធិបតីក្នុងការបញ្ជូនកងកម្លាំងអាមេរិកចូលទៅក្នុងសមរភូមិដោយគ្មានការយល់ព្រមពីសភា។ ទន្ទឹមនឹងនេះ ជនភៀសខ្លួនវៀតណាមរាប់រយរាប់ពាន់នាក់បានជួយស្តារសង្កាត់ទីក្រុងដែលរងការខូចខាតឡើងវិញ។ សង្គ្រាមវៀតណាមបានបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចសហរដ្ឋអាមេរិកយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។ ដោយមិនចង់ដំឡើងពន្ធដើម្បីបង់ថ្លៃសង្គ្រាម ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ចេញវដ្តនៃអតិផរណា។ សង្គ្រាមនេះក៏បានធ្វើឱ្យសីលធម៌យោធាសហរដ្ឋអាមេរិកចុះខ្សោយ និងធ្វើឱ្យខូចដល់ការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះអន្តរជាតិនិយមមួយរយៈ។ សាធារណជនជឿជាក់ថា មន្ទីរបញ្ចកោណបានបំប៉ោងតួលេខអ្នកស្លាប់ និងរបួសរបស់សត្រូវ ដោយបិទបាំងការពិតដែលថាប្រទេសនេះកំពុងជាប់គាំងក្នុងវិស័យយោធា។ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1970 និង 1980 សហរដ្ឋអាមេរិកមានការប្រុងប្រយ័ត្នក្នុងការចូលរួមនៅកន្លែងផ្សេងទៀតនៅក្នុងពិភពលោកដោយសារការភ័យខ្លាចចំពោះប្រទេសវៀតណាមមួយផ្សេងទៀត។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ការមិនពេញចិត្តរបស់សាធារណជនចំពោះអ្នកស្លាប់ និងរបួស បានជម្រុញឱ្យមានគោលការណ៍ណែនាំយ៉ាងតឹងរ៉ឹងសម្រាប់ការប្តេជ្ញាចិត្តរបស់កងកម្លាំងនៅបរទេស និងការពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើអំណាចផ្លូវអាកាស ដើម្បីបង្ហាញអំណាចយោធាអាមេរិក។
សង្គ្រាមនៅវៀតណាមបានបំបែកគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យយ៉ាងខ្លាំង។ នៅចុងឆ្នាំ 1964 ជាង 60 ភាគរយនៃអ្នកដែលត្រូវបានស្ទង់មតិបានកំណត់អត្តសញ្ញាណខ្លួនឯងនៅក្នុងការស្ទង់មតិថាជាគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ។ គណបក្សនេះបានឈ្នះការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីចំនួនប្រាំពីរក្នុងចំណោមការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីចំនួនប្រាំបួនលើកមុន។ ប៉ុន្តែការចោទប្រកាន់សង្គ្រាមបានធ្វើឱ្យសមាជិកគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យជាច្រើនឃ្លាតឆ្ងាយពីពួកគេ ដែលភាគច្រើនបានក្លាយជាអ្នកឯករាជ្យនយោបាយ ឬសាធារណរដ្ឋ។ ជាការពិតណាស់ បញ្ហាផ្សេងទៀត - ដូចជាកុបកម្មក្នុងទីក្រុង សកម្មភាពវិជ្ជមាន និងអតិផរណា - ក៏បានធ្វើឱ្យគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យចុះខ្សោយផងដែរ។ អ្នកគាំទ្រគណបក្សជាច្រើនពីមុនបានមើលឃើញថាគណបក្សនេះត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយក្រុមប្រឆាំងសង្គ្រាមរបស់ខ្លួន ខ្សោយក្នុងវិស័យគោលនយោបាយការបរទេស និងមិនប្រាកដប្រជាអំពីតួនាទីត្រឹមត្រូវរបស់អាមេរិកនៅក្នុងពិភពលោក។

អ្វីដែលសំខាន់ដូចគ្នានេះដែរ សង្គ្រាមនេះបានធ្វើឱ្យខូចដល់កំណែទម្រង់សេរី និងធ្វើឱ្យជនជាតិអាមេរិកជាច្រើនមានការសង្ស័យយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរដ្ឋាភិបាល។ កម្មវិធី Great Society របស់ប្រធានាធិបតី Johnson បានប្រកួតប្រជែងជាមួយសង្គ្រាមដើម្បីធនធានដ៏កម្រ ហើយមណ្ឌលបោះឆ្នោតដែលអាចបានគាំទ្រកម្មវិធីសង្គមសេរីបានងាកមកប្រឆាំងនឹងប្រធានាធិបតីជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាម។ សង្គ្រាមនេះក៏បានធ្វើឱ្យជនជាតិអាមេរិក ជាពិសេសជំនាន់ Baby Boomer កាន់តែមានការសង្ស័យ និងមិនសូវទុកចិត្តលើរដ្ឋាភិបាល និងអាជ្ញាធរ។
សព្វថ្ងៃនេះ រាប់ទសវត្សរ៍បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រជាជនអាមេរិកនៅតែមានការបែកបាក់គ្នាយ៉ាងខ្លាំងលើអត្ថន័យនៃជម្លោះ។ ការស្ទង់មតិរបស់ Gallup បានរកឃើញថា 53 ភាគរយនៃអ្នកដែលត្រូវបានស្ទង់មតិជឿថាសង្គ្រាមនេះគឺជា "កំហុសដែលមានចេតនាល្អ" ខណៈពេលដែល 43 ភាគរយជឿថាវា "ខុសជាមូលដ្ឋាន និងអសីលធម៌"។ (កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម ជូនលោកអ្នកនាងអានដោយមិនគិតថ្លៃ បើសប្បុរសជនចង់ជួយឧបត្ថម្ភ ការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ តាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119

ផ្សាយថ្ងៃទី ០៦ សីហា ២០២៦

(កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម)
ប្រទេសនានាកម្រដាក់ទណ្ឌកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកណាស់ ដោយសារតែប្រាក់ដុល្លារអាមេរិកមានឥទ្ធិពលជារូបិយប័ណ្ណបម្រុងសកល សេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំរបស់ខ្លួន (ដែលមានប្រហែល 25% នៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុបសកល) និងកម្លាំងយោធាដែលមិនអាចប្រៀបផ្ទឹមបាន។
ការដាក់ទណ្ឌកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកជាទូទៅបង្កឱ្យមានផលវិបាកសេដ្ឋកិច្ច និងការសងសឹកដ៏មហន្តរាយសម្រាប់ប្រទេសដែលដាក់ទណ្ឌកម្ម។ ខាងក្រោមនេះជាការវិភាគអំពីមូលហេតុដែលថាមវន្តនេះមាន៖ ការពឹងពាក់គ្នាទៅវិញទៅមកខាងសេដ្ឋកិច្ច៖ សហរដ្ឋអាមេរិកគឺជាទីផ្សារអ្នកប្រើប្រាស់តែមួយដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោក។
យើងខ្ញុំ ចាងហ្វាងការផ្សាយសែតឯករាជ្យជាតិ សូមថ្លែងអំណរគុណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ដល់អស់លោកអ្នកនាង ដែលបានគាំទ្រ និងចូលចិត្តអានកាសែតឯករាជ្យជាតិ តាមរយៈបណ្តាញសង្គមរបស់យើងខ្ញុំ កាសែតឯករាជ្យជាតិ នឹងខំស្វែងរកព័ត៌មាន ចំណេះដឹងថ្មីៗ ជូនអស់លោកនាងដោយមិនគិតថ្លៃ បើអស់លោកអ្នកនាង ចង់ជួយឧបត្ថម្ភការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ សូមផ្ញើតាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119
ប្រទេសភាគច្រើនពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើការចូលទៅកាន់ពាណិជ្ជកម្ម ខ្សែសង្វាក់ផ្គត់ផ្គង់ និងប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលធ្វើឱ្យទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចទូលំទូលាយប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិកជាការបំផ្លិចបំផ្លាញខ្លួនឯង។ ប្រព័ន្ធប្រាក់ដុល្លារ៖ ដោយសារតែប្រាក់ដុល្លារអាមេរិកគឺជារូបិយប័ណ្ណជាក់ស្តែងសម្រាប់ពាណិជ្ជកម្ម និងទុនបម្រុងអន្តរជាតិ សហរដ្ឋអាមេរិកគ្រប់គ្រងការិយាល័យគ្រប់គ្រងទ្រព្យសម្បត្តិបរទេស (OFAC) និងការិយាល័យឧស្សាហកម្ម និងសន្តិសុខ (BIS)។ ប្រទេសណាមួយដែលព្យាយាមដាក់ទណ្ឌកម្មសហរដ្ឋអាមេរិកផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ ប្រឈមនឹងហានិភ័យនៃការជាប់គាំងទាំងស្រុងពីប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុសកលដែលប្រើប្រាស់ប្រាក់ដុល្លារ។ អំណាចវេតូនៅអង្គការសហប្រជាជាតិ៖ អង្គការដូចជាអង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) តម្រូវឱ្យមានការឯកភាពគ្នាពីក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ ដើម្បីអនុញ្ញាតឱ្យមានទណ្ឌកម្មដែលមានកាតព្វកិច្ច ឬសកម្មភាពយោធា។

ក្នុងនាមជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ សហរដ្ឋអាមេរិកមានអំណាចវេតូដាច់ខាត ដោយរារាំងទាំងស្រុងនូវទណ្ឌកម្មណាមួយដែលគាំទ្រដោយអង្គការសហប្រជាជាតិប្រឆាំងនឹងខ្លួនឯង។ ឥទ្ធិពលយោធា និងការទូត៖ អំណាចយោធារបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងបណ្តាញសម្ព័ន្ធមិត្តសកលយ៉ាងទូលំទូលាយ មានន័យថាខ្លួនមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើការតម្រឹមភូមិសាស្ត្រនយោបាយរបស់ប្រទេសដទៃទៀត។ ប្រទេសដែលពឹងផ្អែកលើសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ការការពារជាតិ ឬជំនួយបរទេសទំនងជាមិនដាក់វិធានការដាក់ទណ្ឌកម្មនោះទេ។ (កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម ជូនលោកអ្នកនាងអានដោយមិនគិតថ្លៃ បើសប្បុរសជនចង់ជួយឧបត្ថម្ភ ការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ តាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119

ផ្សាយថ្ងៃទី ០៥ សីហា ២០២៦

(កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម)
សហរដ្ឋអាមេរិកបានចូលរួមក្នុងជម្លោះជាច្រើនដែលខ្លួនបានដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងយោធា ឬឈ្លានពាន ប៉ុន្តែបរាជ័យក្នុងការសម្រេចគោលបំណងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ខ្លួន ជាពិសេសនៅវៀតណាម អាហ្វហ្គានីស្ថាន និងអ៊ីរ៉ាក់។ វៀតណាម៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈ្លានពាន ដើម្បីការពារការដណ្តើមយកអំណាចរបស់កុម្មុយនិស្ត ប៉ុន្តែបានដកថយបន្ទាប់ពីចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ 1973។
ជម្លោះនេះបានបញ្ចប់ដោយជ័យជម្នះរបស់វៀតណាមខាងជើង និងការបង្រួបបង្រួមប្រទេសឡើងវិញនៅឆ្នាំ 1975។ អាហ្វហ្គានីស្ថាន៖ បន្ទាប់ពីការវាយប្រហារថ្ងៃទី 11 ខែកញ្ញា សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈ្លានពាននៅឆ្នាំ 2001 ដើម្បីផ្តួលរំលំតាលីបង់។ បន្ទាប់ពីការកាន់កាប់រយៈពេល 20 ឆ្នាំ សហរដ្ឋអាមេរិកបានដកថយនៅឆ្នាំ 2021 ហើយតាលីបង់បានគ្រប់គ្រងប្រទេសឡើងវិញភ្លាមៗ។ អ៊ីរ៉ាក់៖ សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈ្លានពាននៅឆ្នាំ 2003 ដើម្បីផ្តួលរំលំសាដាមហ៊ូសេន។ ខណៈពេលដែលរបបនេះត្រូវបានបរាជ័យ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបរាជ័យក្នុងការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប្រជាធិបតេយ្យដែលមានស្ថិរភាព និងសម្ព័ន្ធមិត្ត ហើយនៅទីបំផុតបានដកថយក្នុងចំណោមការបះបោរដ៏យូរ និងអស្ថិរភាពក្នុងតំបន់។
អត្ថបទនេះដោយសាស្ត្រាចារ្យរង Amin Saikal មកពីសាលាវិទ្យាសាស្ត្រសង្គមនៃសាកលវិទ្យាល័យ UWA ដើមឡើយបានចេញផ្សាយនៅក្នុង Arena នៅថ្ងៃទី 9 ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ 2023។ ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី 2 សហរដ្ឋអាមេរិកបានចាញ់សង្គ្រាមស្ទើរតែទាំងអស់ដែលខ្លួនបានប្រយុទ្ធនៅក្នុងប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ វាបានបង្ហាញពីសោកនាដកម្មនៃភាពអសមត្ថភាពរបស់មហាអំណាចពិភពលោកក្នុងការឈ្នះសង្គ្រាមតូច ឬមធ្យមក្នុងជម្លោះមិនស៊ីមេទ្រី។
សង្គ្រាមចុងក្រោយបង្អស់ ដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានបោះបង់ចោលដោយមិនបានសម្រេចគោលបំណងដើមរបស់ខ្លួន គឺជម្លោះរយៈពេលម្ភៃឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ ផលវិបាកដ៏មហន្តរាយនៃចលនានេះសម្រាប់ប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន តំបន់ និងកេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់ណាតូមិនអាចមើលស្រាលបានទេ។ វាអាចបានដើរតួជាកត្តាមួយក្នុងការជំរុញការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែន។
បន្ទាប់ពីភាពចលាចលនៅវៀតណាម និងវិបត្តិនៅអ៊ីរ៉ាក់ ក៏ដូចជាឧទាហរណ៍នៃការបរាជ័យរបស់សូវៀតនៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន មនុស្សម្នាក់អាចត្រូវបានអភ័យទោសចំពោះការរំពឹងថាសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួននឹងមានភាពវៃឆ្លាតជាងក្នុងការជ្រើសរើសអន្តរាគមន៍របស់ពួកគេ។
ប៉ុន្តែករណីរបស់អាហ្វហ្គានីស្ថានបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ពីភាពផ្ទុយគ្នា។ អន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកភាគច្រើនត្រូវបានជំរុញដោយទស្សនៈរបស់ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនដែលមានទំនុកចិត្តលើខ្លួនឯងថាខ្លួនមានអំណាចយោធាចាំបាច់ដើម្បីយកឈ្នះសត្រូវ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ភាគច្រើនវាប្រែជាមិនពិត។
ដូចករណីជាមួយប្រទេសវៀតណាម និងអ៊ីរ៉ាក់ និងថ្មីៗនេះជាមួយប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន អ្នករៀបចំផែនការរបស់ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានបង្ហាញថាមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការចាប់ផ្តើមអន្តរាគមន៍ ឬការឈ្លានពាន ប៉ុន្តែបរាជ័យនៅពេលព្យាយាមឈ្នះសង្គ្រាម។ ប្រធានបទចំនួនបួនដែលទាក់ទងគ្នាជាទូទៅភ្ជាប់ និងពន្យល់ពីការបរាជ័យរបស់អាមេរិកនៅក្នុងប្រទេសទាំងបីនេះ ទោះបីជាមានការបញ្ច្រាស់ការឈ្លានពានរបស់អ៊ីរ៉ាក់លើប្រទេសគុយវ៉ែតក្នុងឆ្នាំ 1991 ដែលដឹកនាំដោយសហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដោយ។
យើងខ្ញុំ ចាងហ្វាងការផ្សាយសែតឯករាជ្យជាតិ សូមថ្លែងអំណរគុណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ដល់អស់លោកអ្នកនាង ដែលបានគាំទ្រ និងចូលចិត្តអានកាសែតឯករាជ្យជាតិ តាមរយៈបណ្តាញសង្គមរបស់យើងខ្ញុំ កាសែតឯករាជ្យជាតិ នឹងខំស្វែងរកព័ត៌មាន ចំណេះដឹងថ្មីៗ ជូនអស់លោកនាងដោយមិនគិតថ្លៃ បើអស់លោកអ្នកនាង ចង់ជួយឧបត្ថម្ភការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ សូមផ្ញើតាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119
ប្រធានបទទីមួយគឺអសមត្ថភាពរបស់ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនក្នុងការយល់ដឹងពីភាពស្មុគស្មាញនៃប្រទេសដែលខ្លួនឈ្លានពាន និងតំបន់របស់ពួកគេ។ ក្នុងករណីនីមួយៗ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានបរាជ័យក្នុងការទទួលស្គាល់លទ្ធភាពនៃការជាប់អន្ទាក់ដោយសត្រូវជាតិ និងអន្តរជាតិដែលមានផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងការធ្វើឱ្យប្រទេសនេះអាម៉ាស់។
នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម មិនត្រឹមតែវៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែសហភាពសូវៀត និងចិនក៏បានធ្វើឱ្យផែនការរបស់អាមេរិកខកចិត្តផងដែរ។ ប្រសិនបើមិនមែនដោយសារការគាំទ្រពីទីក្រុងមូស្គូ និងទីក្រុងប៉េកាំងចំពោះក្រុមប្រឆាំងទេ សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនបានប្រយុទ្ធយូរ ឬរងទុក្ខវេទនាច្រើនទាក់ទងនឹងការខាតបង់ទាំងមនុស្ស និងសម្ភារៈដូចដែលខ្លួនបានធ្វើនោះទេ។ វាត្រូវបានលិចលង់ក្នុងភក់ជ្រាំ ដែលខ្លួនមិនអាចមើលឃើញផ្លូវចេញក្រៅពីការដោះស្រាយសម្រាប់កិច្ចព្រមព្រៀងដែលបានចរចាពីជំហរនៃភាពទន់ខ្សោយខាងនយោបាយជាជាងភាពខ្លាំង។
កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ ១៩៦៩ របស់ប្រទេសវៀតណាម ត្រូវបានរចនាឡើងជាចម្បងដើម្បីសម្រួលដល់ការដកទ័ពរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ពួកគេមិនបានផ្តល់ការធានាដ៏រឹងមាំដើម្បីធានាដល់ការរស់រានមានជីវិត និងសន្តិសុខរបស់វៀតណាមខាងត្បូង ក្នុងនាមជាលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ក្នុងការគាំទ្រដល់ឧត្តមគតិប្រជាធិបតេយ្យរបស់អាមេរិក និងការទប់ស្កាត់លទ្ធិកុម្មុយនិស្តនោះទេ។
កិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនេះមិនមានតម្លៃស្មើនឹងឯកសារដែលវាត្រូវបានសរសេរដោយទីប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិក លោក Henry Kissinger និងសមភាគីវៀតណាមខាងជើងរបស់គាត់ គឺសមាជិកការិយាល័យនយោបាយ លោក Le Duc Tho នោះទេ។ អ្នកចរចាត្រូវបានផ្តល់រង្វាន់ណូបែលសន្តិភាពក្នុងនាមជាអ្នកបង្កើតសន្តិភាព ប៉ុន្តែលោក Kissinger មិនអាចទាមទារភាពរុងរឿងច្រើនពេកទេ ដោយសារព្រឹត្តិការណ៍ដែលបានកើតឡើងបន្ទាប់ពីការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀង។ នៅពេលដែលកងទ័ពអាមេរិកចុងក្រោយបានចាកចេញនៅឆ្នាំ ១៩៧៣ ភាគខាងជើងបានឈ្លានពានភាគខាងត្បូង។ ការជម្លៀសដ៏ច្របូកច្របល់ចុងក្រោយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចេញពីទីក្រុងសៃហ្គន និងការអាម៉ាស់ដែលពាក់ព័ន្ធរបស់ខ្លួននៅឆ្នាំ ១៩៧៥ មិនអាចប្រឈមមុខដាក់គ្នាបានច្រើនជាងនេះទេ។
សហរដ្ឋអាមេរិកបានជួបប្រទះលទ្ធផលស្រដៀងគ្នាជាមួយនឹងការឈ្លានពានរបស់ខ្លួននៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន និងអ៊ីរ៉ាក់ជិតសាមសិបឆ្នាំក្រោយមក។ អាមេរិកបានធ្វើអន្តរាគមន៍នៅអាហ្វហ្គានីស្ថាននៅចុងឆ្នាំ ២០០១ ដើម្បីសងសឹកចំពោះការវាយប្រហារភេរវកម្មរបស់អាល់កៃដាលើសហរដ្ឋអាមេរិកនៅថ្ងៃទី ១១ ខែកញ្ញា។ វាបានធ្វើដូច្នេះរួមគ្នាជាមួយនឹងការធ្វើសង្គ្រាមដ៏លំបាកមួយប្រឆាំងនឹងអំពើភេរវកម្ម និងយុទ្ធនាការលើកកម្ពស់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ ដែលមានគោលបំណងផ្លាស់ប្តូរពិភពលោកទៅជារូបភាពផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បីបង្កើតសណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោកដែលផ្តោតលើសហរដ្ឋអាមេរិក និងធ្វើឱ្យសតវត្សរ៍ទី 21 ក្លាយជារបស់អាមេរិក។
នៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន គោលបំណងចម្បងគឺដើម្បីបំផ្លាញបណ្តាញអាល់កៃដា និងដើម្បីរុះរើរបបមជ្ឈិមសម័យរបស់តាលីបង់ ដែលបានធ្វើសកម្មភាពក្នុងនាមសាសនាអ៊ីស្លាមរបស់ខ្លួន និងបានផ្តល់ជម្រកដល់មេដឹកនាំ និងប្រតិបត្តិករសំខាន់ៗរបស់អាល់កៃដា។ វាក៏ដើម្បីធានាថា អាហ្វហ្គានីស្ថាននឹងមិនក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលសម្រាប់អំពើភេរវកម្មអន្តរជាតិម្តងទៀតឡើយ។ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងប្រទេសវៀតណាម ក្នុងអំឡុងពេលពីរទសវត្សរ៍នៃការប្រយុទ្ធគ្នា និងការកសាងរដ្ឋដែលបរាជ័យ ដោយមានការគាំទ្រពីសម្ព័ន្ធមិត្តណាតូ និងមិនមែនណាតូ សហរដ្ឋអាមេរិកបានរកឃើញថាខ្លួនជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងសង្គ្រាមដែលមិនអាចឈ្នះបាន។
ខណៈពេលដែលបរាជ័យក្នុងការបង្ក្រាបក្រុមប្រឆាំងប្រដាប់អាវុធដែលគាំទ្រដោយប៉ាគីស្ថាន និងដឹកនាំដោយតាលីបង់ វាត្រូវការអ្នករិះគន់ខ្លាំងពីររូបនៃសង្គ្រាមអាហ្វហ្គានីស្ថាន គឺប្រធានាធិបតីសាធារណរដ្ឋថ្មីនិយម ដូណាល់ ត្រាំ និងអ្នកស្នងតំណែងប្រជាធិបតេយ្យដ៏ឈ្លាសវៃខាងនយោបាយរបស់គាត់ គឺចូ បៃដិន ដើម្បីហៅវាថាជាថ្ងៃមួយនៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន។
រដ្ឋបាលលោក Trump បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងដូហាដ៏ល្បីល្បាញកាលពីខែមីនា ឆ្នាំ២០២០ ជាមួយពួកតាលីបង់។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះត្រូវបានចរចា និងចុះហត្ថលេខាដោយតំណាងពិសេសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់ការផ្សះផ្សាអាហ្វហ្គានីស្ថាន គឺលោក Zalmay Khalilzad ដែលជាអ្នកអភិរក្សនិយមថ្មីជនជាតិអាហ្វហ្គានីស្ថាន និងអនុប្រធានតាលីបង់ គឺលោក Mullah Abdul Ghani Bradar ដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នាទៅនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពវៀតណាម។
កិច្ចព្រមព្រៀងនេះជាទូទៅបានចែងអំពីការដកកងកម្លាំងបរទេសទាំងអស់ចេញពីអាហ្វហ្គានីស្ថានក្នុងរយៈពេលដប់បួនខែ ដែលជាក់ស្តែងជាផ្លូវឆ្ពោះទៅរកការដោះស្រាយនយោបាយរវាងពួកតាលីបង់ និងសមភាគីរបស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន — រួមទាំងរដ្ឋាភិបាលដែលគាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនៅទីក្រុងកាប៊ុល — និងការដោះលែងអ្នកទោសតាលីបង់ចំនួន ៥០០០ នាក់ពីពន្ធនាគារអាហ្វហ្គានីស្ថាន។
ជាថ្នូរវិញ ពួកតាលីបង់បានសន្យាថានឹងមិនអនុញ្ញាតឱ្យដីអាហ្វហ្គានីស្ថានត្រូវបានប្រើប្រាស់សម្រាប់សកម្មភាពអរិភាពប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនដោយក្រុមដូចជា Al Qaeda និង Daesh ឡើយ។ វាបានបញ្ចប់អរិភាពរវាងពួកតាលីបង់ និងកងកម្លាំងបរទេស ប៉ុន្តែមិនបានផ្តល់បទឈប់បាញ់ជាសកលទេ ទុកឲ្យតែការដោះស្រាយនយោបាយ។
ផ្លូវត្រូវបានបើកចំហរសម្រាប់ពួកតាលីបង់ និងអ្នកគាំទ្ររបស់ខ្លួន ដើម្បីបង្កើនប្រតិបត្តិការរបស់ពួកគេប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្គានីស្ថាន ដែលកម្លាំង ការរួបរួមគ្នា និងសមត្ថភាពប្រតិបត្តិការរបស់ពួកគេពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើការគាំទ្រពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួន។
រដ្ឋបាលលោក Biden បានពង្រីករយៈពេលនៃការអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពរយៈពេលបីខែដោយសារហេតុផលភស្តុភារ ប៉ុន្តែបានអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងនេះទោះបីជាមានដំបូន្មានពីទីប្រឹក្សាយោធាអំពីភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលអាហ្វហ្គានីស្ថាន និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ និងសន្តិសុខរបស់ខ្លួនក៏ដោយ។
ពួកតាលីបង់ រួមជាមួយអ្នកគាំទ្រប៉ាគីស្ថាន និងអាល់កៃដា មិនអាចសង្ឃឹមអ្វីបានល្អជាងនេះទេ។ ពួកគេអាចប្រយុទ្ធទៅកាន់ទីក្រុងកាប៊ុល និងដណ្តើមយករដ្ឋធានីនៅពាក់កណ្តាលខែសីហា ឆ្នាំ២០២១។ ដូច្នេះ កងកម្លាំងដែលសហរដ្ឋអាមេរិកមានគោលបំណងលុបបំបាត់អំណាចដែលបានស្ដារឡើងវិញ បានធ្វើឱ្យខ្លួន និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនស្ថិតក្នុងស្ថានភាពលំបាក និងជំរុញឱ្យពួកគេធ្វើការជម្លៀសចេញជាបន្ទាន់ ជាមួយនឹងឈុតឆាកដែលជាការចាក់ឡើងវិញនៃរឿងវៀតណាម — ទាំងប្រឈមមុខដាក់គ្នា និងអាម៉ាស់។ យ៉ាងហោចណាស់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម អង្គការណាតូមិនបានចូលរួមទេ ប៉ុន្តែនៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន ទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តអង្គការណាតូរបស់ខ្លួនត្រូវពាក់អាវក្រោះនៃការបរាជ័យ។
ការឈ្លានពានរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកលើប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ក្នុងឆ្នាំ២០០៣ ប្រាប់រឿងរ៉ាវស្រដៀងគ្នានេះច្រើន ឬតិច។ ផ្ទុយពីអន្តរាគមន៍នៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន ដែលសហរដ្ឋអាមេរិកមានការអាណិតអាសូរ និងការគាំទ្រពីរដ្ឋសមាជិកអង្គការសហប្រជាជាតិភាគច្រើន ការផ្សងព្រេងនៅអ៊ីរ៉ាក់ខ្វះភាពស្របច្បាប់ណាមួយរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយត្រូវបានជំទាស់ដោយសម្ព័ន្ធមិត្តអឺរ៉ុបប្រពៃណីមួយចំនួនរបស់អាមេរិក ដូចជាបារាំង និងអាល្លឺម៉ង់ ក៏ដូចជារដ្ឋភាគច្រើននៅមជ្ឈិមបូព៌ា។ វាត្រូវបានគាំទ្រដោយចក្រភពអង់គ្លេស និងអូស្ត្រាលីតែប៉ុណ្ណោះនៅក្នុង 'សម្ព័ន្ធភាពនៃឆន្ទៈ'។
គោលបំណងគឺដើម្បីកម្ចាត់របបផ្តាច់ការរបស់សាដាម ហ៊ូសេន ដែលបានក្លាយជាបន្លានៅក្នុងផ្នែករបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចាប់តាំងពីការឈ្លានពានគុយវ៉ែតនៅខែសីហា ឆ្នាំ 1990 និងការបញ្ច្រាស់ដោយជោគជ័យរបស់អាមេរិកលើវាប្រាំមួយខែក្រោយមក។ សហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ខ្លួនបានសន្មតថាការឈ្លានពានរបស់ពួកគេលើអ្វីដែលបានប្រែក្លាយទៅជាការអះអាងដែលគ្មានមូលដ្ឋានថារបបរបស់សាដាម ហ៊ូសេនមានទំនាក់ទំនងជាមួយអាល់កៃដា និងមានអាវុធប្រល័យលោក។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនក៏ត្រូវបានជំរុញដោយផែនការអភិរក្សនិយមថ្មីដើម្បីផ្លាស់ប្តូរអ៊ីរ៉ាក់ទៅជាបង្គោលសម្រាប់ការរីករាលដាលនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនៅក្នុងតំបន់ ដោយមានការឃ្លាំមើលយ៉ាងដិតដល់លើសត្រូវក្នុងតំបន់ដ៏សំខាន់របស់ខ្លួន គឺសាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ង់។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានផែនការសម្រាប់ការឈ្លានពានអ៊ីរ៉ាក់ ប៉ុន្តែមិនមែនសម្រាប់នាំមកនូវសន្តិភាពដល់ប្រទេសនោះទេ។ នៅក្នុងដំណើរការនៃការផ្តួលរំលំលោក Saddam Hussein វាក៏បានរុះរើរដ្ឋអ៊ីរ៉ាក់ផងដែរ។ ជាទូទៅវាបានផ្លាស់ប្តូរប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ដែលមានជាតិសាសន៍ និងនិកាយចម្រុះពីរដ្ឋផ្តាច់ការដ៏រឹងមាំជាមួយនឹងសង្គមដែលត្រូវបានគាបសង្កត់ - ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិ Shia និងជនជាតិភាគតិច Sunni និង Kurdish - ទៅជារដ្ឋទន់ខ្សោយជាមួយនឹងសង្គមដ៏រឹងមាំ។
ដោយសារតែវាបានបរាជ័យក្នុងការបំពេញចន្លោះប្រហោងអំណាចដោយប្រើវិធីសាស្រ្តផ្អែកលើជនជាតិដើមភាគតិច ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ត្រូវបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងជម្លោះនិកាយបង្ហូរឈាមដែលបើកផ្លូវមិនត្រឹមតែសម្រាប់ Al Qaeda ដើម្បីស្វែងរកកន្លែងនៅក្នុងប្រទេសនោះទេ ប៉ុន្តែក៏សម្រាប់ប្រទេសជិតខាងអ៊ីរ៉ង់ដើម្បីជំរុញទំនាក់ទំនងនិកាយរបស់ខ្លួនជាមួយផ្នែក Shia នៃប្រជាជនអ៊ីរ៉ាក់ និងទទួលបានឥទ្ធិពលធំជាងសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងការកំណត់វាសនារបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់។
ដោយផ្តល់អាទិភាពដល់ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ជាងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន និងប្រឈមមុខនឹងភាពចលាចលមួយផ្សេងទៀត ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនត្រូវតែបញ្ចប់ការកាន់កាប់ដ៏បង្ហូរឈាម និងចំណាយច្រើនរបស់ខ្លួនដោយចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយរដ្ឋាភិបាលអ៊ីរ៉ាក់ដែលខ្លួនអាចបង្កើតរួមគ្នានៅឆ្នាំ 2011 ដូចដែលខ្លួនបានធ្វើនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម និងត្រូវបានកំណត់ឱ្យធ្វើនៅក្នុងប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ វាបានបន្សល់ទុកប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ដែលបែកបាក់ដោយក្តីមេត្តាករុណានៃកម្លាំងផ្ទៃក្នុងដែលមានជម្លោះ និងអន្តរាគមន៍ក្នុងតំបន់ដែលដឹកនាំដោយអ៊ីរ៉ង់។ ស្ថានភាពដ៏ផុយស្រួយរបស់ប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ រួមជាមួយនឹងវិបត្តិស៊ីរីដែលបង្កឡើងដោយបដិវត្តន៍អារ៉ាប់ ឬការបះបោរគាំទ្រលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនៅក្នុងតំបន់មួយចំនួននៃពិភពអារ៉ាប់ នៅទីបំផុតបានបង្កើតឱ្យមានអ្វីដែលហៅថារដ្ឋអ៊ីស្លាម។ ការវិវត្តនេះបាននាំសហរដ្ឋអាមេរិកត្រឡប់ទៅប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់វិញ ទោះបីជាលើកនេះដោយប្រយោលនៅខាងដូចគ្នានឹងអ៊ីរ៉ង់ក៏ដោយ ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកម្លាំងជ្រុលនិយមថ្មី។
សហរដ្ឋអាមេរិកពិតជាបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការកម្ចាត់ទឹកដីរបស់រដ្ឋអ៊ីស្លាម ប៉ុន្តែមិនចាំបាច់ធ្វើឱ្យខូចសមត្ថភាពមនោគមវិជ្ជា និងប្រតិបត្តិការរបស់ក្រុមនោះទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កំហុសគោលនយោបាយជាបន្តបន្ទាប់របស់ខ្លួនក្នុងការមិនដាក់ទណ្ឌកម្មរបបស៊ីរីរបស់លោកបាសារ អាល់-អាសាដ ដែលគាំទ្រដោយអ៊ីរ៉ង់ និងរុស្ស៊ី នៅពេលដែលវាបានឆ្លងកាត់ខ្សែក្រហមដោយប្រើប្រាស់អាវុធគីមីប្រឆាំងនឹងក្រុមប្រឆាំងរបស់ខ្លួន បានពង្រីកឱកាសសម្រាប់រុស្ស៊ីរបស់លោកវ្ល៉ាឌីមៀរ ពូទីន ដើម្បីបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពជាក់ស្តែងជាមួយអ៊ីរ៉ង់ និងអនុវត្តអំណាចផ្លូវអាកាសដ៏បំផ្លិចបំផ្លាញដើម្បីជួយសង្គ្រោះរបបស៊ីរី។ ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់រុស្ស៊ីដោយមិនរើសអើងបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលរាប់ពាន់នាក់ បំផ្លាញទីក្រុង និងទីប្រជុំជន និងបណ្តាលឱ្យមានការបាត់បង់ និងការផ្លាស់ទីលំនៅរបស់ប្រជាជនយ៉ាងច្រើន។ លោកពូទីនបានបន្តវិធីសាស្រ្តស្រដៀងគ្នានេះនៅក្នុងការឈ្លានពានអ៊ុយក្រែនរបស់លោកចាប់តាំងពីខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២។
អតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោក Robert Gates បាននិយាយដោយស្មោះត្រង់នៅក្នុងសៀវភៅអនុស្សាវរីយ៍ឆ្នាំ២០១៤របស់លោកថា សហរដ្ឋអាមេរិកពូកែខាងផ្តួលរំលំរដ្ឋាភិបាល ប៉ុន្តែមិនដឹងថាត្រូវធ្វើអ្វីទេ នៅពេលដែលនិយាយអំពីអ្នកជំនួសពួកគេ។ ជាពិសេសទាក់ទងនឹងប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ និងអាហ្វហ្គានីស្ថាន លោកអះអាងថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានឈ្លានពានពួកគេដោយគ្មានការយល់ដឹងច្បាស់លាស់ និងស៊ីជម្រៅអំពីលក្ខណៈស្មុគស្មាញនៃសង្គម និងភាពស្មុគស្មាញនៃសង្កាត់របស់ពួកគេ។ ទស្សនៈនេះក៏អាចអនុវត្តបានចំពោះភាពចលាចលនៅវៀតណាមរបស់ខ្លួនផងដែរ។
ប្រធានបទទីពីរគឺថា ក្នុងករណីទាំងបីនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកមិនអាចទទួលបានដៃគូដែលអាចទុកចិត្តបាន និងមានប្រសិទ្ធភាពនៅលើដីនោះទេ។ នេះជាការពិតនៅវៀតណាមខាងត្បូង ដូចដែលវាជាការពិតនៅអ៊ីរ៉ាក់ និងអាហ្វហ្គានីស្ថាន។ មេដឹកនាំ និងរដ្ឋាភិបាលគ្រប់រូបដែលសហរដ្ឋអាមេរិកគាំទ្រនៅក្នុងប្រទេសទាំងនេះបានប្រែក្លាយទៅជាគ្មានសមត្ថភាព មានល្បិចកល និងមិនមានប្រជាប្រិយភាព ដោយធ្វើជាអធិបតីលើអំពើឃោរឃៅ និងអំពើមិនដំណើរការយ៉ាងទូលំទូលាយ។
នៅវៀតណាមខាងត្បូង រដ្ឋាភិបាលជាបន្តបន្ទាប់របស់លោក ង៉ូ ឌិញ ឌៀម (Ngo Dinh Diem), លោក ង្វៀន វ៉ាន់ ធៀវ (Nguyen Van Thieu) និងលោក ត្រឹន វ៉ាន់ ហឿង (Tran Van Huong) មានលក្ខណៈបែបនេះ។ រដ្ឋាភិបាលរបស់លោក នូរី អាល់-ម៉ាលីគី (Nouri Al-Maliki) និងលោក ហៃឌើរ អាល់-អាបាឌី (Haider al-Abadi) នៅអ៊ីរ៉ាក់ និងលោក ហាមីដ កាហ្សៃ (Hamid Karzai) និងលោក អាស្រាហ្វ ហ្គានី (Ashraf Ghani) នៅអាហ្វហ្គានីស្ថាន ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ពួកគេបានចូលរួមកាន់តែច្រើននៅក្នុងនយោបាយនៃការអភិរក្សខ្លួនឯង និងការការពារ និងការពង្រឹងភាពស្មោះត្រង់របស់ឥស្សរជនដែលពួកគេត្រូវការជាមន្ត្រីរបស់ពួកគេ។
ការព្រមានម្តងហើយម្តងទៀតដោយអ្នកវិភាគដែលមានបទពិសោធន៍អំពីភាពផុយស្រួយ និងភាពមិនគួរឱ្យទុកចិត្តរបស់ពួកគេភាគច្រើនមិនបានឮនៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនទេ។ ទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមវៀតណាម ខ្ញុំបានសន្ទនាយ៉ាងយូរជាមួយអតីតរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក និងជាស្ថាបត្យករនៃយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកនៅទីនោះ គឺលោក រ៉ូប៊ឺត ម៉ាកណាម៉ារ៉ា (Robert McNamara) នៅទីក្រុងហែលស៊ីនគី ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៩។ ចំណុចមួយដែលលេចធ្លោគឺការសោកស្តាយយ៉ាងខ្លាំងរបស់គាត់ចំពោះការចូលរួមរបស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនោះ។ នៅពេលដែលខ្ញុំសួរគាត់ថាហេតុអ្វីបានជាគាត់មិនបានធ្វើឱ្យការសោកស្តាយរបស់គាត់ដំណើរការនៅពេលនោះ ចម្លើយរបស់គាត់គឺថា 'នៅពេលដែលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងសង្គ្រាមដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ អ្វីដែលអ្នកចង់បានគឺឈ្នះសង្គ្រាម'។ សហរដ្ឋអាមេរិកពិតជាបានបាត់បង់ផ្លូវរបស់ខ្លួនក្នុងការរំពឹងទុកជ័យជម្នះនៅក្នុងប្រទេសទាំងបីនេះ។
ប្រធានបទទីបីគឺថា នៅទីបំផុតសហរដ្ឋអាមេរិកមិនអាចលក់ការឈ្លានពានរបស់ខ្លួន និងបំពេញតាមការសន្យាដើមរបស់ខ្លួនចំពោះប្រជាជននៃប្រទេសទាំងនេះបានទេ។ ទាក់ទងនឹងអង្គភាពទាំងបី វាបានកំណត់គោលបំណងចម្បង និងការលើកទឹកចិត្តរបស់ខ្លួនថា នាំមកនូវស្ថិរភាព សន្តិសុខ វិបុលភាព និងលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដល់ពួកគេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដោយសារតែវាបានបរាជ័យក្នុងរយៈពេលយូរក្នុងការទទួលបានវឌ្ឍនភាពគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងវិស័យណាមួយទាំងនេះ ប្រជាជនភាគច្រើនមានការខកចិត្តចំពោះការចូលរួមរបស់ខ្លួន ដោយបាត់បង់ជំនឿលើទាំងសហរដ្ឋអាមេរិក និងរដ្ឋាភិបាលដែលខ្លួនបានគាំទ្រ។ ខណៈពេលដែលពួកគេជាច្រើនត្រូវបានល្បួងឱ្យកំណត់អត្តសញ្ញាណជាមួយនឹងមូលហេតុប្រឆាំង ភាគច្រើននៃពួកគេគ្រាន់តែចង់ឃើញទីបញ្ចប់នៃទុក្ខវេទនារបស់ពួកគេ ដោយមិនគិតពីអ្នកដែលកាន់អំណាចនោះទេ។
ទន្ទឹមនឹងនេះ វណ្ណៈនយោបាយសហរដ្ឋអាមេរិកមិនអាចរក្សាការគាំទ្រពីមណ្ឌលបោះឆ្នោតរបស់ខ្លួនសម្រាប់ការបន្តនៃសង្គ្រាមទាំងនេះបានទេ។ ភាពយូរអង្វែងនៃសង្គ្រាមនីមួយៗ ការចំណាយលើមនុស្ស និងសម្ភារៈ និងអំពើឃោរឃៅរបស់វាបានបង្កឱ្យមានការប្រឆាំងកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅក្នុងស្រុក។ អារម្មណ៍ប្រឆាំងសង្គ្រាមកាន់តែខ្លាំងឡើង មិនត្រឹមតែពីសាធារណជនប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងពីអ្នកធ្វើគោលនយោបាយ និងអ្នកតាក់តែងច្បាប់មួយចំនួនផងដែរ ដោយដាក់សម្ពាធលើថ្នាក់ដឹកនាំនយោបាយឱ្យស្វែងរកការចាកចេញរបស់អាមេរិកពីសង្គ្រាមដែលមិនអាចឈ្នះបាន។
ទាក់ទងនឹងប្រទេសវៀតណាម សង្គ្រាមនេះត្រូវបានប្រយុទ្ធមិនត្រឹមតែនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ឡាវ និងកម្ពុជាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងនៅតាមដងផ្លូវនៃប្រទេសអាមេរិកផងដែរ។ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមបានធ្វើឱ្យខូចដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសមរភូមិជម្លោះ។ សង្គ្រាមអ៊ីរ៉ាក់ត្រូវបានជនជាតិអាមេរិកភាគច្រើនមិនអើពើតាំងពីដើមមកថាជាសង្គ្រាមដែលប្រជាជនអាមេរិកភាគច្រើនមិនពេញចិត្តតាំងពីដំបូងមកម្ល៉េះ។ ផ្ទុយទៅវិញ សង្គ្រាមអាហ្វហ្គានីស្ថាន ក្នុងការសងសឹកការវាយប្រហារថ្ងៃទី 9/11 ដំបូងឡើយទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងទូលំទូលាយពីប្រជាជនអាមេរិក ប៉ុន្តែការគាំទ្ររបស់ពួកគេបានថយចុះនៅពេលដែលការចំណាយកើនឡើង ហើយការរំពឹងទុកសម្រាប់ភាពជោគជ័យបានថយចុះ។ ទោះបីជាមានការរិះគន់យ៉ាងណាក៏ដោយអំពីរបៀប និងវិសាលភាពដែលលោកបៃដិនបានធ្វើសកម្មភាពក្នុងការបញ្ចប់ការដកទ័ពរបស់អាមេរិក ប្រហែល 60 ភាគរយនៃជនជាតិអាមេរិកពេញចិត្តនឹងការដកទ័ពចេញទាំងស្រុងនេះ។
ប្រធានបទទីបួនគឺថា មេដឹកនាំនយោបាយ និងយោធារបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដែលដឹកនាំការឈ្លានពានទាំងនេះមិនតែងតែធ្វើសកម្មភាពតាមកាលវិភាគតែមួយនោះទេ។ ខណៈពេលដែលអគ្គមេបញ្ជាការមានទំនោរយល់ដឹងអំពីជោគវាសនានយោបាយ និងមរតកប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់គាត់ ហើយដូច្នេះពេញចិត្តការចូលរួមរយៈពេលខ្លី និងជ័យជម្នះយ៉ាងឆាប់រហ័ស មេបញ្ជាការដែលដឹកនាំការប្រយុទ្ធនៅលើដីមិនអាចថយក្រោយបានយ៉ាងងាយស្រួលនៅពេលប្រឈមមុខនឹងការបរាជ័យនោះទេ។
ពួកគេពេញចិត្តនឹងការចាកចេញដោយផ្អែកលើលក្ខខណ្ឌជាជាងផ្អែកលើពេលវេលា ហើយតែងតែគិតថាមានឱកាសសម្រាប់ជ័យជម្នះ។ យោធាបានមើលឃើញតួនាទីរបស់ខ្លួនថាជាធាតុមួយក្នុងចំណោមធាតុទាំងបីដែលអាចនាំទៅរកភាពជោគជ័យ ដែលធាតុពីរផ្សេងទៀតគឺជាវិមាត្រនយោបាយ និងការអភិវឌ្ឍនៃការកសាងរដ្ឋ។ ការបរាជ័យក្នុងវិមាត្រទាំងនេះមិនអាចធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ប្រសិទ្ធភាពនៃប្រតិបត្តិការយោធារបស់ពួកគេ និងរួមចំណែកដល់ការបរាជ័យជារួមនោះទេ។
ក្នុងករណីនីមួយៗ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅសម័យនោះបានជំរុញយុត្តិកម្មមនោគមវិជ្ជា និងភូមិសាស្ត្រនយោបាយសម្រាប់ការចូលរួមរបស់អាមេរិក ហើយបានអះអាងពីជ័យជម្នះមួយប្រភេទ។ នៅប្រទេសវៀតណាម ប្រធានាធិបតី លីនដុន ប៊ី. ចនសុន បានអះអាងថា ដំណើរផ្សងព្រេងវៀតណាមរបស់អាមេរិកបានរារាំងឥទ្ធិពលដូមីណូកុម្មុយនិស្តនៅក្នុងតំបន់ចាប់ពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដល់ប៉ូលីណេស៊ី។ នៅប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ ប្រធានាធិបតី ចច ដាប់ប៊លយូ ប៊ូស បានប្រកាសថា ការលុបបំបាត់របបផ្តាច់ការរបស់ សាដាម ហ៊ូសេន បានលុបបំបាត់ការគំរាមកំហែងដ៏ធំមួយចំពោះផលប្រយោជន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងសន្តិសុខអន្តរជាតិ។ នៅប្រទេសអាហ្វហ្គានីស្ថាន ប្រធានាធិបតី ចូ បៃដិន បានអះអាងថា បេសកកម្មនេះត្រូវបានសម្រេចដោយការទប់ស្កាត់ការកើតឡើងវិញនៃព្រឹត្តិការណ៍ 9/11។ យ៉ាងណាក៏ដោយ គ្មានធាតុណាមួយដែលស្មើនឹងការបំពេញគោលបំណងដែលបានប្រកាសដំបូងរបស់ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោននោះទេ ព្រោះក្នុងករណីទាំងអស់ សត្រូវរបស់អាមេរិកបានឈ្នះនៅថ្ងៃនោះ។

ដោយមើលឃើញពីការខាតបង់ទាំងនេះ វាមិនមែនជារឿងគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលទេដែលប្រធានាធិបតីបៃដិនបានឈរយ៉ាងរឹងមាំក្នុងការការពារអ៊ុយក្រែនប្រឆាំងនឹងការឈ្លានពានរបស់រុស្ស៊ី និងគាំទ្រអ៊ីស្រាអែលប្រឆាំងនឹងការវាយប្រហារលើវាដោយក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធអ៊ីស្លាមហាម៉ាសប៉ាឡេស្ទីន និងការឆ្លើយតបខាងយោធាដ៏ធំរបស់អ៊ីស្រាអែល ជាពិសេសខណៈពេលដែលលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យរបស់អាមេរិកកំពុងជួបប្រទះនឹងភាពចលាចលធ្ងន់ធ្ងរ។ សូមឱ្យយើងសង្ឃឹមថាការចូលរួមដោយប្រយោលរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងជម្លោះទាំងនេះនឹងមិនដើរលើផ្លូវដូចគ្នានឹងអន្តរាគមន៍ដោយផ្ទាល់របស់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម អ៊ីរ៉ាក់ និងអាហ្វហ្គានីស្ថាននោះទេ។ (កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម ជូនលោកអ្នកនាងអានដោយមិនគិតថ្លៃ បើសប្បុរសជនចង់ជួយឧបត្ថម្ភ ការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ តាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119
នេះ​ជា​កំណែ​កែសម្រួល​នៃ​សុន្ទរកថា​របស់​លោក Jean McLean របស់​សាកលវិទ្យាល័យ Victoria ដែល​បាន​ថ្លែង​ដោយ​សាស្ត្រាចារ្យ Saikal នៅ​ថ្ងៃទី 24 ខែតុលា នៅ​បរិវេណ​ទីក្រុង​នៃ​សាកលវិទ្យាល័យ Victoria។ យើង​សូម​ថ្លែងអំណរគុណ​ដល់​សាកលវិទ្យាល័យ​ចំពោះ​ជំនួយ​របស់​ពួកគេ។

ផ្សាយថ្ងៃទី ០៤ សីហា ២០២៦

(កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម)
អាណានិគមដើមទាំងដប់បីស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសចាប់តាំងពីការបង្កើតរបស់ពួកគេចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1607 (ជាមួយនឹងការបង្កើត Jamestown) រហូតដល់ពួកគេទទួលបានឯករាជ្យជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ 1783។ ទោះបីជាអាណានិគមទាំងនោះបានប្រកាសឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី 4 ខែកក្កដា ឆ្នាំ 1776 ក៏ដោយ ការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសបានបញ្ចប់ដោយស្របច្បាប់នៅពេលដែលសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីសត្រូវបានចុះហត្ថលេខានៅថ្ងៃទី 3 ខែកញ្ញា ឆ្នាំ 1783។
អាណានិគមអាមេរិក អាណានិគមអង់គ្លេសចំនួន 13 ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី 17 និងដើមសតវត្សរ៍ទី 18 នៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវនេះជាផ្នែកមួយនៃភាគខាងកើតសហរដ្ឋអាមេរិក។ អាណានិគមទាំងនោះបានរីកចម្រើនទាំងផ្នែកភូមិសាស្ត្រតាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រអាត្លង់ទិក និងឆ្ពោះទៅទិសខាងលិច និងមានចំនួនដល់ 13 ចាប់ពីពេលនៃការបង្កើតរបស់ពួកគេរហូតដល់បដិវត្តន៍អាមេរិក (1775-81)។ ការតាំងទីលំនៅរបស់ពួកគេបានរីករាលដាលហួសពីតំបន់ Appalachian ហើយលាតសន្ធឹងពីរដ្ឋ Maine នៅភាគខាងជើងរហូតដល់ទន្លេ Altamaha ក្នុងរដ្ឋ Georgia នៅពេលដែលបដិវត្តន៍បានចាប់ផ្តើម ហើយនៅពេលនោះមានអាណានិគមអាមេរិកប្រហែល 2.5 លាននាក់។
អាណានិគមទាំងនោះមានផលិតភាពគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច ជាពិសេសក្នុងទម្រង់ជាដីដែលអាចរកបានយ៉ាងងាយស្រួល បានលើកទឹកចិត្តដល់អាពាហ៍ពិពាហ៍ដំបូង និងគ្រួសារធំៗ។ ស្ត្រីដែលនៅលីវ និងមិនទាន់រៀបការមិនអាចរស់នៅបានស្រួលទេ ហើយមានចំនួនតិចតួចណាស់។ ស្ត្រីមេម៉ាយ និងស្ត្រីពោះម៉ាយត្រូវការដៃគូដើម្បីថែរក្សាផ្ទះ និងចិញ្ចឹមកូន ដូច្នេះហើយបានរៀបការម្តងទៀតយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ដូច្នោះហើយ មនុស្សពេញវ័យភាគច្រើនបានរៀបការ កូនមានច្រើន ហើយគ្រួសារដែលមានសមាជិក 10 នាក់ ឬច្រើនជាងនេះគឺជារឿងធម្មតា។ ទោះបីជាមានការខាតបង់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដោយសារតែជំងឺ និងការលំបាកក៏ដោយ អាណានិគមទាំងនោះបានកើនឡើង។ ចំនួនរបស់ពួកគេក៏បានកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងផងដែរ ដោយសារការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ជាបន្តបន្ទាប់ពីចក្រភពអង់គ្លេស និងពីអឺរ៉ុបខាងលិចនៃទន្លេ Elbe។ នៅក្នុងប្រទេសអង់គ្លេស និងអឺរ៉ុបដីគោក អាណានិគមត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាទឹកដីនៃការសន្យា។ លើសពីនេះ ទាំងស្រុកកំណើត និងអាណានិគមបានលើកទឹកចិត្តដល់ការធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ ដោយផ្តល់ការលើកទឹកចិត្តដល់អ្នកដែលចង់ផ្សងព្រេងហួសពីមហាសមុទ្រ។ អាណានិគមបានស្វាគមន៍ជាពិសេសចំពោះពួកប្រូតេស្តង់បរទេស។ លើសពីនេះ មនុស្សជាច្រើនត្រូវបានបញ្ជូនទៅអាមេរិកប្រឆាំងនឹងឆន្ទៈរបស់ពួកគេ - អ្នកទោស អ្នកទោសនយោបាយ និងជនជាតិអាហ្វ្រិកដែលជាប់ជាទាសករ។ ចំនួនប្រជាជនអាមេរិកបានកើនឡើងទ្វេដងជារៀងរាល់ជំនាន់។
យើងខ្ញុំ ចាងហ្វាងការផ្សាយសែតឯករាជ្យជាតិ សូមថ្លែងអំណរគុណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ដល់អស់លោកអ្នកនាង ដែលបានគាំទ្រ និងចូលចិត្តអានកាសែតឯករាជ្យជាតិ តាមរយៈបណ្តាញសង្គមរបស់យើងខ្ញុំ កាសែតឯករាជ្យជាតិ នឹងខំស្វែងរកព័ត៌មាន ចំណេះដឹងថ្មីៗ ជូនអស់លោកនាងដោយមិនគិតថ្លៃ បើអស់លោកអ្នកនាង ចង់ជួយឧបត្ថម្ភការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ សូមផ្ញើតាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119
នៅសតវត្សរ៍ទី១៧ សមាសភាគសំខាន់នៃចំនួនប្រជាជននៅក្នុងអាណានិគមមានដើមកំណើតអង់គ្លេស ហើយក្រុមធំទីពីរមានដើមកំណើតអាហ្វ្រិក។ ជនអន្តោប្រវេសន៍អាល្លឺម៉ង់ និងស្កុតឡេន-អៀរឡង់បានមកដល់ក្នុងចំនួនដ៏ច្រើនក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៨។ ការរួមចំណែកសំខាន់ៗផ្សេងទៀតចំពោះល្បាយជនជាតិភាគតិចអាណានិគមត្រូវបានធ្វើឡើងដោយប្រទេសហូឡង់ ស្កុតឡេន និងបារាំង។ ញូវអ៊ីងឡង់ស្ទើរតែទាំងស្រុងគឺជាជនជាតិអង់គ្លេស នៅក្នុងអាណានិគមភាគខាងត្បូង ជនជាតិអង់គ្លេសគឺជាអ្នកតាំងលំនៅដែលមានដើមកំណើតអឺរ៉ុបច្រើនជាងគេ ហើយនៅក្នុងអាណានិគមកណ្តាល ចំនួនប្រជាជនមានភាពចម្រុះច្រើន ប៉ុន្តែសូម្បីតែរដ្ឋ Pennsylvania ក៏មានជនជាតិអង់គ្លេសច្រើនជាងអ្នកតាំងលំនៅអាល្លឺម៉ង់ដែរ។ លើកលែងតែនៅក្នុងតំបន់ហូឡង់ និងអាល្លឺម៉ង់ ដែលថយចុះតាមពេលវេលា ភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានប្រើប្រាស់គ្រប់ទីកន្លែង ហើយវប្បធម៌អង់គ្លេសបានឈ្នះ។ “ឆ្នាំងរលាយ” បានចាប់ផ្តើមពុះនៅក្នុងសម័យអាណានិគម មានប្រសិទ្ធភាពរហូតដល់អភិបាលរដ្ឋ William Livingston ដែលជាជនជាតិហូឡង់បីភាគបួន និងជនជាតិស្កុតឡេនមួយភាគបួន បានពណ៌នាខ្លួនឯងថាជាជនជាតិអង់គ្លូ-សាកសុន។ នៅពេលដែលធាតុផ្សំផ្សេងទៀតលាយឡំជាមួយជនជាតិអង់គ្លេស ពួកគេកាន់តែដូចពួកគេដែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ទាំងអស់មានទំនោរក្លាយជាខុសពីប្រជាជននៃ “ប្រទេសចាស់”។ នៅឆ្នាំ 1763 ពាក្យថា "អាមេរិកាំង" ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាទូទៅនៅសងខាងនៃមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិក ដើម្បីសំដៅទៅលើប្រជាជននៃអាណានិគមទាំង 13។
អាណានិគមនិយម និង ការគ្រប់គ្រងខ្លួនឯងដំបូងៗ
ការបើកសតវត្សរ៍ទី១៧ បានរកឃើញប្រទេសចំនួនបីគឺ បារាំង អេស្ប៉ាញ និងអង់គ្លេស ដែលប្រជែងគ្នាដណ្តើមអំណាចនៅអាមេរិកខាងជើង។ ក្នុងចំណោមប្រទេសទាំងនេះ អង់គ្លេស ដែលជាប្រទេសយឺតជាងគេ ទីបំផុតបានគ្រប់គ្រងការចាប់ផ្តើមនៃអ្វីដែលឥឡូវនេះជាសហរដ្ឋអាមេរិក។ បារាំង ដែលមានបញ្ហាដោយសារសង្គ្រាមបរទេស និងការឈ្លោះប្រកែកគ្នាខាងសាសនាផ្ទៃក្នុង បានបរាជ័យជាយូរមកហើយក្នុងការដឹងពីលទ្ធភាពដ៏អស្ចារ្យនៃទ្វីបថ្មី ហើយការតាំងទីលំនៅរបស់ពួកគេនៅក្នុងជ្រលងភ្នំ St. Lawrence បានរីកចម្រើនចុះខ្សោយ។ ជនជាតិអេស្ប៉ាញត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាមេរិកខាងត្បូង និងដីដែលត្រូវបានលាងសម្អាតដោយសមុទ្រការ៉ាប៊ីន និងឈូងសមុទ្រម៉ិកស៊ិក។ ប៉ុន្តែជនជាតិអង់គ្លេស បន្ទាប់ពីការបរាជ័យដំបូងក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក Sir Humphrey Gilbert និងលោក Sir Walter Raleigh បានបង្កើតការតាំងទីលំនៅយ៉ាងរឹងមាំពីរដ្ឋ Maine ដល់រដ្ឋ Georgia បានចិញ្ចឹមពួកគេជាមួយនឹងលំហូរប្រជាជន និងដើមទុនជាបន្តបន្ទាប់ ហើយមិនយូរប៉ុន្មានបានស្រូបយកការបណ្តាក់ទុនអាណានិគមតូចៗរបស់ហូឡង់នៅជ្រលងភ្នំ Hudson និងការខិតខំប្រឹងប្រែងតូចមួយរបស់ស៊ុយអែតនៅលើទន្លេ Delaware។ ក្នុងរយៈពេលមួយសតវត្សកន្លះ ជនជាតិអង់គ្លេសមានអាណានិគមរីកចម្រើនចំនួន ១៣ នៅលើឆ្នេរសមុទ្រអាត្លង់ទិក៖ រដ្ឋ Massachusetts រដ្ឋ New Hampshire រដ្ឋ Rhode Island រដ្ឋ Connecticut រដ្ឋ New York រដ្ឋ Pennsylvania រដ្ឋ Delaware រដ្ឋ New Jersey រដ្ឋ Maryland រដ្ឋ Virginia រដ្ឋ North Carolina រដ្ឋ South Carolina និងរដ្ឋ Georgia។ ក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លី ពួកអាណានិគមបានរុញច្រានពីតំបន់ Tidewater ឆ្ពោះទៅកាន់ Appalachians ហើយទីបំផុតបានឆ្លងកាត់ភ្នំតាម Cumberland Gap និងទន្លេ Ohio។ មួយទសវត្សរ៍ម្តងៗ ពួកគេបានក្លាយជាជនជាតិអឺរ៉ុបតិចជាងមុនខាងទម្លាប់ និងទស្សនវិស័យ ហើយកាន់តែមានអាមេរិកជាងមុន — ជាពិសេសព្រំដែនដែលបានកំណត់ត្រារបស់វាលើពួកគេ។ សេរីភាពរបស់ពួកគេពីមរតកសក្តិភូមិភាគច្រើននៃអឺរ៉ុបខាងលិច និងការពឹងផ្អែកលើខ្លួនឯងដែលពួកគេទទួលបានចាំបាច់ក្នុងធម្មជាតិដ៏ស្ងប់ស្ងាត់ បានធ្វើឱ្យពួកគេមានលក្ខណៈបុគ្គលនិយមខ្លាំង។
របៀបដែលអាណានិគមបានកើតឡើង
ហេតុផលជាច្រើន - នយោបាយ សាសនា និងសេដ្ឋកិច្ច - បានរួមចំណែកដល់ការតាំងទីលំនៅនៃឆ្នេរសមុទ្រអាត្លង់ទិក។ ទាំងកម្លាំងពលកម្ម និងដើមទុននៅក្នុងប្រទេសអង់គ្លេសបានក្លាយជាមិនស្ថិតស្ថេរនៅឆ្នាំ 1600 ហើយកំពុងស្វែងរកវាលស្រែដែលរកប្រាក់ចំណេញបានច្រើនជាង។ ការកើនឡើងយ៉ាងខ្លាំងនៃតម្លៃ និងការចំណាយលើការរស់នៅបានធ្វើឱ្យមនុស្សជាច្រើនមិនស្ងប់ចិត្ត។ ការកើនឡើងនៃការស៊ីស្មៅចៀម និងរបងដីសាធារណៈពីមុនបានបណ្តេញមនុស្សជាច្រើនចេញពីដី។ បុរសវ័យក្មេងដ៏ក្លាហាន រួមទាំងកូនប្រុសតូចៗរបស់ពួកអភិជន ដែលបានបាត់បង់ការកាន់កាប់ដែលសង្គ្រាមជាមួយប្រទេសអេស្ប៉ាញបានផ្តល់ឱ្យពួកគេដោយសន្តិភាព បានងាកទៅរកបរទេស។ ជនជាតិអង់គ្លេសជាច្រើនបានឃើញថា អាណានិគមនៃពិភពលោកថ្មីអាចរួមចំណែកដល់អំណាច និងភាពសម្បូរបែបនៃស្រុកកំណើតរបស់ពួកគេ ហើយមានអារម្មណ៍ថាប្រទេសអេស្ប៉ាញ ព័រទុយហ្គាល់ និងទឹកដីផ្សេងទៀតគួរតែប្រឈមមុខនឹងការប្រកួតប្រជែង។ ជាចុងក្រោយ ការរីករាលដាលនៃក្រុមហ៊ុនពាណិជ្ជកម្មពាណិជ្ជកម្មដ៏អស្ចារ្យបានជួយក្នុងការងារនេះ។
ក្រុមហ៊ុនទាំងនេះត្រូវបានរាជបល្ល័ង្កផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដល់ចក្រភពអង់គ្លេស ដើម្បីផ្តល់ឱ្យប្រទេសអង់គ្លេសនូវសាខាថ្មីនៅក្រៅប្រទេស។ ឧទាហរណ៍ ក្រុមហ៊ុន Muscovy ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ 1555 ដែលមានបំណងធ្វើពាណិជ្ជកម្មជាមួយប្រទេសរុស្ស៊ី។ ក្រុមហ៊ុន Levant បានគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្មជាមួយទីក្រុង Venice និង Near East; និងក្រុមហ៊ុន East India (1600) បានគ្របដណ្តប់លើឆ្នេរសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក និងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា។ ក្រុមហ៊ុនក៏ត្រូវបានរៀបចំសម្រាប់ Newfoundland, Northwest Passage និង Bermuda ផងដែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្វីដែលសំខាន់បំផុតសម្រាប់អាមេរិកគឺក្រុមហ៊ុនពីរដែលស្តេច James I បានប្រទានសិទ្ធិអំណាចនៅឆ្នាំ 1606 មួយដើម្បីធ្វើអាណានិគមលើឆ្នេរសមុទ្រអាមេរិកនៅចន្លោះខ្សែស្រប 34° និង 41° ខាងជើង និងមួយទៀតនៅចន្លោះខ្សែស្រប 38° និង 45° ខាងជើង។ ដោយសារតែសមាជិកនៃក្រុមហ៊ុនទីមួយរស់នៅក្នុងទីក្រុងឡុងដ៍ វាត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាក្រុមហ៊ុន Virginia នៃទីក្រុងឡុងដ៍ (ក្រុមហ៊ុន Virginia); ដោយសារសមាជិកនៃក្រុមហ៊ុនទីពីររស់នៅក្នុង Plymouth វាត្រូវបានគេហៅថាក្រុមហ៊ុន Plymouth។ ភាគទុនិកនៅក្នុងក្រុមហ៊ុនត្រូវផ្តល់អ្នកតាំងលំនៅ និងដើមទុន ហើយត្រូវគ្រប់គ្រងផលិតកម្ម និងពាណិជ្ជកម្ម។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រដ្ឋាភិបាលត្រូវស្ថិតនៅក្នុងដៃរបស់រាជបល្ល័ង្ក ដោយធ្វើសកម្មភាពតាមរយៈក្រុមប្រឹក្សា។ ការធានាមួយត្រូវបានផ្តល់ជូនអ្នកតាំងលំនៅនូវសិទ្ធិ និងសេរីភាពទាំងអស់របស់ប្រជារាស្ត្រអង់គ្លេស ដោយគ្មាននិយមន័យណាមួយអំពីវិសាលភាពរបស់ពួកគេឡើយ។ ជាថ្នូរនឹងការនេះ អ្នកទទួលសិទ្ធិត្រូវបានហាមឃាត់មិនឱ្យព្រាងបទបញ្ជា ឬធ្វើច្បាប់ណាមួយផ្ទុយពីបទបញ្ជារបស់ប្រទេសអង់គ្លេស។
ក្រុមហ៊ុន Virginia មិន​បាន​ខាត​ពេល​វេលា​ក្នុង​ការ​ប្រើប្រាស់​អំណាច​របស់​ខ្លួន​ឡើយ។ មុន​ថ្ងៃ​បុណ្យ​ណូអែល​ឆ្នាំ 1606 កប៉ាល់​បី​គ្រឿង​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​រដ្ឋ Virginia ដោយ​ដឹក​អ្នក​ដទៃ​ទៀត​គឺ​ប្រធាន​ក្រុម John Smith ដែល​នឹង​ដើរ​តួនាទី​យ៉ាង​សំខាន់​ក្នុង​រឿង​អាមេរិក និង Bartholomew Gosnold ដែល​ធ្លាប់​បាន​ទៅ​ទស្សនា​ឆ្នេរ​សមុទ្រ New England។ នៅ​រដូវ​ផ្ការីក​ឆ្នាំ 1607 កប៉ាល់​ទាំង​បី​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​កាន់ Hampton Roads ដាក់​ឈ្មោះ​ឲ្យ​ទន្លេ James River ចុះចត​ទាហាន 120 នាក់ និង​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ Jamestown។ ភាព​អត់ឃ្លាន ជំងឺ និង​សង្គ្រាម​ឥណ្ឌា​បាន​កើត​ឡើង ហើយ​ទោះបីជា​កប៉ាល់​ជា​ច្រើន​ទៀត​ដែល​មាន​អ្នក​តាំង​លំនៅ​ថ្មីៗ​មក​ដល់​ក៏​ដោយ សម្រាប់​ពេល​មួយ​អាណានិគម​មាន​ជីវិត​មិន​ស្ថិតស្ថេរ​ឡើយ។ នៅ​ទី​បំផុត រដ្ឋ Virginia បាន​ចាក់​ឫស​យ៉ាង​រឹងមាំ​ថា៖ «យើង​សង្ឃឹម​ថា​នឹង​បង្កើត​ប្រជាជាតិ​មួយ / កន្លែង​ដែល​គ្មាន​នរណា​ម្នាក់​ធ្លាប់​ឈរ​នៅ​ឡើយ» អ្នក​និពន្ធ​បទ​ចម្រៀង​ម្នាក់​បាន​ច្រៀង​ក្នុង​ចំណោម​អ្នក​ផ្សងព្រេង​ដំបូងៗ ហើយ​ពួកគេ​បាន​សម្រេច​មហិច្ឆតា​របស់​ពួកគេ។
នៅក្នុងឆ្នាំទាំងនេះ ក្រុមហ៊ុនវើជីនៀសម្រេចបានមូលដ្ឋានច្បាប់កាន់តែទូលំទូលាយ។ វាទទួលបានធម្មនុញ្ញថ្មីពីរពីរាជបល្ល័ង្ក មួយនៅឆ្នាំ 1609 និងមួយទៀតនៅឆ្នាំ 1612។ ជំនួយថ្មីទាំងនេះស្ទើរតែបានកាត់ផ្តាច់វាចេញពីក្រុមហ៊ុន Plymouth ហើយបានបញ្ជាក់ដល់វានូវខ្សែក្រវាត់ទឹកដីដ៏ធំមួយដែលមានទទឹង 400 ម៉ាយ (640 គីឡូម៉ែត្រ) ដែលលាតសន្ធឹងឆ្លងកាត់ទ្វីបអាមេរិករហូតដល់មហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក។ ដូច្នេះ ក្រុមហ៊ុនវើជីនៀបានក្លាយជាម្ចាស់អាណានិគមនៃរដ្ឋវើជីនៀ។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ វាទទួលបានសិទ្ធិរដ្ឋាភិបាលយ៉ាងច្រើន។ វាអាចតែងតាំងអភិបាលរដ្ឋ ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋរបស់គាត់ និងមន្ត្រីផ្សេងទៀត និងគ្រប់គ្រងពួកគេទាំងស្រុង។ ប្រព័ន្ធចាស់នៃការគ្រប់គ្រងភាគហ៊ុនរួមគ្នានៃដីធ្លី និងពាណិជ្ជកម្មត្រូវបានលុបចោល ហើយទ្រព្យសម្បត្តិឯកជននៅក្នុងដីធ្លី និងឃ្លាំងបានជំនួសវា។ ទាហានដ៏មានសមត្ថភាពម្នាក់ គឺលោក Sir Thomas Dale បានទៅរដ្ឋវើជីនៀក្នុងឆ្នាំ 1611 ជាមួយនឹងកប៉ាល់ចំនួនបី អាណានិគមចំនួន 300 នាក់ និងសត្វពាហនៈមួយចំនួន ហើយអស់រយៈពេលប្រាំឆ្នាំបានអនុវត្តការគ្រប់គ្រងដូចរដ្ឋបុរស។ ក្នុងអំឡុងពេលប៉ុន្មានឆ្នាំទាំងនេះ អាណានិគមបានដាំដុះថ្នាំជក់ដោយទទួលបានប្រាក់ចំណេញយ៉ាងច្រើន។

ទន្ទឹមនឹងនេះដែរ ក្រុមហ៊ុន Plymouth បានបរាជ័យក្នុងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីដាំអាណានិគមនៅមាត់ទន្លេ Kennebec ក្នុងរដ្ឋ Maine។ គ្មានអ្វីត្រូវបានធ្វើទៀតទេដើម្បីធ្វើអាណានិគមលើអ្វីដែលឥឡូវនេះជា New England រហូតដល់ក្រុមអ្នកបំបែកខ្លួន ដែលជឿថាព្រះគម្ពីរគឺជាការសាកល្បងតែមួយគត់នៃជំនឿ និងបានបះបោរប្រឆាំងនឹងគោលលទ្ធិផ្សេងទៀតទាំងអស់ បានងាកមកតំបន់នេះ។ ពួកអ្នកធ្វើធម្មយាត្រាទាំងនេះបានដាក់ខ្លួនឯងជាដៃគូជាមួយក្រុមពាណិជ្ជករ និងអ្នកជំនួញផ្សេងទៀត ដែលបានយល់ព្រមផ្តល់ហិរញ្ញប្បទានដល់គម្រោងនេះ។ ជាថ្នូរនឹងប្រាក់ជាមុនដែលត្រៀមរួចជាស្រេច ពួកអ្នកធ្វើអាណានិគមបានសន្យាថានឹងធ្វើការរយៈពេលប្រាំពីរឆ្នាំ ដោយបោះអ្វីៗទាំងអស់ដែលពួកគេផលិតបានទៅក្នុងអាងទឹករួមមួយ។ ទាំងប្រាក់ចំណេញ និងដីធ្លីត្រូវនៅដដែលសម្រាប់រយៈពេលនោះ។ ក្នុងចំណោមនាវាពីរគ្រឿងដែលត្រូវបានបញ្ជូនចេញ មួយបានត្រឡប់មកវិញ ប៉ុន្តែមួយទៀតគឺ Mayflower បានចេញដំណើរនៅថ្ងៃទី 16 ខែកញ្ញា (រចនាប័ទ្មថ្មី; ថ្ងៃទី 6 ខែកញ្ញា រចនាប័ទ្មចាស់) ឆ្នាំ 1620 ជាមួយនឹងអ្នកដំណើរប្រហែល 100 នាក់ ហើយបានទៅដល់ Cape Cod មុនពេលឆ្នាំបញ្ចប់។ បន្ទាប់ពីបានជួបទុក្ខវេទនា និងគ្រោះថ្នាក់ជាច្រើនដោយក្លាហាន អាណានិគមនៅ Plymouth រដ្ឋ Massachusetts បានចាក់ឫស។ ក្នុងរយៈពេល 10 ឆ្នាំ វាបានពង្រីកខ្លួនយ៉ាងរីកចម្រើន បានបំបែកខ្លួនចេញពីដៃគូនៅប្រទេសអង់គ្លេស ហើយបានជំនួសការរៀបចំភាគហ៊ុនរួមគ្នាជាមួយនឹងទ្រព្យសម្បត្តិឯកជន និងសហគ្រាសឯកជន។ (កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម ជូនលោកអ្នកនាងអានដោយមិនគិតថ្លៃ បើសប្បុរសជនចង់ជួយឧបត្ថម្ភ ការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ តាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119