ផ្សាយថ្ងៃទី ២៥ មិថុនា ២០២៦

(កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម)
ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង៖ ស្រុកកំពង់លែង គឺជាស្រុកមួយក្នុងចំណោមស្រុកទាំង៨ របស់ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង ដែលមានប្រវត្តិសាស្ត្រយូរលង់ សម្បូរទៅដោយស្ថានីយបុរេប្រវត្តិ និងប្រាសាទបុរាណ។ តំបន់នេះដើមឡើយជាទីតាំងតម្កល់ពន្ធដារ និងជាកន្លែងដែលស្តេចត្រាញ់ ឧកញ៉ា «តេជោមាស» បានលើកលែងពន្ធជូនរាស្ត្រ ទើបឈ្មោះថា «កំពង់លែង»។ប្រវត្តិសាស្ត្រ និង សក្តានុពលស្រុកកំពង់លែងស្ថានីយបុរេប្រវត្តិសំរោងសែន៖ ជាទីតាំងបុរេប្រវត្តិដ៏ល្បីល្បាញបំផុតមួយក្នុងប្រទេសកម្ពុជា មានអាយុកាលជាង ១៧០០ឆ្នាំមុនគ្រិស្តសករាជ។ អ្នកជំនាញខាងបុរាណវិទ្យាបានរកឃើញឧបករណ៍ធ្វើពីថ្ម ឆ្អឹងសត្វ និងវត្ថុបុរាណជាច្រើននៅទីនេះ ដែលបញ្ជាក់ពីការរស់នៅរបស់មនុស្សតាំងពីយុគសម័យថ្មរំលីងមកម្ល៉េះ។
យើងខ្ញុំ ចាងហ្វាងការផ្សាយសែតឯករាជ្យជាតិ សូមថ្លែងអំណរគុណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ដល់អស់លោកអ្នកនាង ដែលបានគាំទ្រ និងចូលចិត្តអានកាសែតឯករាជ្យជាតិ តាមរយៈបណ្តាញសង្គមរបស់យើងខ្ញុំ កាសែតឯករាជ្យជាតិ នឹងខំស្វែងរកព័ត៌មាន ចំណេះដឹងថ្មីៗ ជូនអស់លោកនាងដោយមិនគិតថ្លៃ បើអស់លោកអ្នកនាង ចង់ជួយឧបត្ថម្ភការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ សូមផ្ញើតាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119
ប្រភពឈ្មោះ «កំពង់លែង»៖ យោងតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ ឈ្មោះនេះត្រូវបានជាប់ទាក់ទងនឹង ឧកញ៉ា តេជោមាស ដែលធ្លាប់ជាស្តេចត្រាញ់។ លោកបានសម្រេចចិត្តលើកលែង (លែង) ការយកពន្ធដារពីប្រជារាស្ត្រដ៏ក្រីក្រក្នុងតំបន់នោះ ដែលធ្លាប់បានជួយសហការជាមួយលោកក្នុងការបង្ក្រាបក្រុមស្តេចសម្រែ ទើបប្រជាជននាំគ្នាហៅទីនោះថា «កំពង់លែង» រហូតមក។បេតិកភណ្ឌប្រាសាទបុរាណ៖ ស្រុកនេះត្រូវបានចាត់ទុកថាជាស្រុកមួយដែលសម្បូររឿងរ៉ាវប្រវត្តិសាស្ត្រ និងប្រាសាទបុរាណច្រើនជាងគេក្នុងខេត្ត។ ក្នុងនោះមានដូចជា ប្រាសាទសក្ល (ឬប្រាសាទប្រុស) ព្រមទាំងភ្នំប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនកន្លែងដែលបង្កប់នូវរឿងព្រេងនិទានក្នុងតំបន់។
ប្រាសាទសក្ល ឬប្រាសាទប្រុស ប្រាសាទសក្ល ឬប្រាសាទប្រុស ស្ថិតនៅក្នុងទីតាំងកណ្តាលវាលស្រែ ភូមិកង្កែប ឃុំច្រណូក ស្រុកកំពង់លែង ដែលស្ថិតក្នុងចំណោមប្រាសាទជាច្រើនទៀតដែលមានអាយុកាលរាប់សត្សវត្សមកហើយ ។ ប្រាសាទនេះសាងសង់ឡើងនៅទីទួលមួយនៅកណ្តាលវាលស្រែ ក្នុងភូមិកង្កែប ឃុំច្រណូក ស្រុកកំពង់លែង ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មានចម្ងាយប្រមានណជាង៣០គីឡូម៉ែត្រពីទីរួមស្រុកកំពង់លែង ។ ប្រាសាទនេះឈ្មោះពិត គឺជាប្រាសាទប្រុស ប៉ុន្តែក្រោយមកអ្នកស្រុកបានហៅថា«ប្រាសាទសក្ល» តាមរឿងព្រេងនិទាន។ តាមរឿងនិទានថាកាលពីដើមឡើយ មានការភ្នាល់គ្នារវាងបុរស និងនារី លើការសាងសង់ប្រាសាទ បើខាងប្រុសឈ្នះ ខាងស្រីទៅដណ្តឹងប្រុស តែបើខាងស្រីឈ្នះ ខាងប្រុសទៅដណ្តឹងស្រីវិញ ។ កាលនោះខាងប្រុសបានសាងសង់ប្រាសាទមួយ ដែលមានទីតាំងនៅទួលប្រាសាទខាងលើនេះចំណែកខាងស្រីបានកសាងប្រាសាទមួយនៅក្នុងវត្តប្រាសាទ ឃុំដា សព្វថ្ងៃនេះ ។
ខាងស្រីបានប្រើប្រាជ្ញារបស់ខ្លួន ដោយបានលើកគោមបង្ហោះឡើង ចំណែកខាងប្រុសបានឃើញភ្លើងគោមស្មានថាផ្កាយព្រឹករះ ក៏នាំគ្នាឈប់សាងសង់ប្រាសាទ ចំណែកខាងស្រីបានបន្តខំសាងសង់ រហូតព្រឹកឡើងឡើងបានរួចរាល់ និងបានឈ្នះខាងប្រុស ។ ដូច្នេះហើយទើបតាំងពីពេលនោះមកប្រពៃណីខ្មែរយើង ប្រុសទៅដណ្តឹងស្រី ។ ចាប់ពីពេលនោះមកប្រាសាទប្រុស ដែលធ្វើមិនទាន់ហើយ នៅសេសសល់ខ្លះ ទើបបានក្លាយឈ្មោះជាប្រាសាទសក្ល ឬមានន័យថា៖ ធ្វើមិនទាន់ហើយ ។

ប្រាសាទសក្ល បានកសាងឡើងក្នុងចន្លោះសតវត្សទី៨ និងទី៩ ដែលមានអាយុកាលជាង១ពាន់ឆ្នាំ ដូចប្រសាទនានា ក្នុងស្រុកកំពង់លែងដែរ ។ ប្រាសាទនេះកសាងឡើងតាមរចនាបថកំពង់ព្រះ ។ គ្មានភ្ញៀវទេសចរទៅទស្សនាប្រាសាទសក្ល និងប្រាសាទមួយចំនួនក្នុងស្រុកកំពង់លែងទេ ។ ប្រាសាទក្ល ក្នុងភូមិកង្កែបក្នុងមួយឆ្នាំម្តងអ្នកស្រុកជួបជុំគ្នាធ្វើបុណ្យឡើងអ្នកតានៅខែវស្សា ។ នៅឃុំច្រណូក មានពិធីបុណ្យបែបនេះ៣កន្លែង គឺនៅអ្នកតាកោះ, នៅប្រាសាទក្ល និងនៅប្រាសាទពណ្ណរាយ ៕ (កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម ជូនលោកអ្នកនាងអានដោយមិនគិតថ្លៃ បើសប្បុរសជនចង់ជួយឧបត្ថម្ភ ការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ តាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119

ផ្សាយថ្ងៃទី ២៣ មិថុនា ២០២៦

(កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម)
• អតីតកាលបានកន្លងផុតទៅ ចាស់ទុំដែលចេះចាំប្រវត្តិសាស្ត្រក៏បានអញ្ជើញ និងកំពុងតែចាកចេញទៅម្តងម្នាក់ៗ ដោយគ្មានថ្ងៃត្រឡប់ឡើយ ។ រឿងរ៉ាវដែលយើង ជាក្មេងជំនាន់ក្រោយមិនបានដឹងត្រូវបានសាបរលាប និង រលត់ទៅតាមចាស់ទុំទាំងនោះ ។ ដើម្បីជាប្រទីបអុជបំភ្លឺ ទីអន្ធិកា ក្នុងអតីតកាល ថ្ងៃនេះទំព័រយើងនឹង គាស់រំលើងអំពីប្រវត្តិ សាវតារនៃ ទីទួលកប់ខ្មោចបុរាណមួយ ដែលមានទីតាំងនៅចំ កណ្តាលរាជធានីភ្នំពេញ ជូនអស់លោកប្រិយមិត្តអ្នកអានឱ្យបានជ្រាប កន្លែងនោះគឺ " ទួលព្រះស្រីរាជា " ទី លំនៅចុងក្រោយរបស់អ្នកស្លាប់ ។ តើទីទួលព្រះស្រីរាជា មានសាវតារយ៉ាងណា ? និងមានទីតាំងនៅត្រង់ណា ក្នុងរាជធានីភ្នំពេញសព្វថ្ងៃ ?
យើងខ្ញុំ ចាងហ្វាងការផ្សាយសែតឯករាជ្យជាតិ សូមថ្លែងអំណរគុណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ដល់អស់លោកអ្នកនាង ដែលបានគាំទ្រ និងចូលចិត្តអានកាសែតឯករាជ្យជាតិ តាមរយៈបណ្តាញសង្គមរបស់យើងខ្ញុំ កាសែតឯករាជ្យជាតិ នឹងខំស្វែងរកព័ត៌មាន ចំណេះដឹងថ្មីៗ ជូនអស់លោកនាងដោយមិនគិតថ្លៃ បើអស់លោកអ្នកនាង ចង់ជួយឧបត្ថម្ភការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ សូមផ្ញើតាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119
- អំពីទួលព្រះស្រីរាជា
+ ការដាក់នាម ថា ទួលព្រះស្រីរាជា : តំបន់កប់ខ្មោចទួលព្រះស្រី ឬទួលព្រះស្រីរាជា ពីដើមរៀងមកមានទីតាំងនៅខាងជើងវត្តព្រះពុទ្ធមានបុណ្យគឺនៅ ត្រង់ម្តុំបុរីកីឡានោះឯង។ មុននឹងបានកើតជា បុរីកីឡា ពោល គឺនៅមុនសម័យសង្គមរាស្រ្តនិយម ដែលដឹកនាំ ដោយសម្តេចព្រះប្រមុខរដ្ឋ នរោត្តម សីហនុ ព្រះបិតា ឯករាជ្យជាតិនៃយើង ទីនេះគឺជាអតីតវត្តអារាមរបស់ព្រះសង្ឃហីនយាននិងក៏ជាទីកន្លែងកប់ខ្មោចបុរាណផងដែរ ។ លុះក្រោយមកពេលដែលរាជការចាប់ផ្ដើមរៀបចំក្រុងឱ្យ មានសោភ័ណភាពឡើងវិញតំបន់កប់ខ្មោចនេះត្រូវបាន គេឈូសឆាយ រុះរើខ្ទេចគ្មានសល់ និងបានស្ថាបនាឡើង ជា បុរីកីឡា ប្រែមុខ មាត់ថ្មីក្លាយជាលំនៅឋានដ៏ជាទី មនោរម្យរបស់មនុស្សរស់វិញ ។
+ សាវតារ : ទីទួលនេះដើមឡើយគឺជាអតីតព្រះដំណាក់ ដែលសម្ដេចព្រះបាទពញាយ៉ាត បានសាងសង់ប្រទានឱ្យ ព្រះស្រីរាជា ដែលជាព្រះរាជបុត្រាទី ២របស់ព្រះអង្គ ។ ក្រោយមក ព្រះស្រីរាជា បានឡើងសោយព្រះបរមសិរីរាជសម្បត្តិ ជាស្តេចផែនដី ទីទួលនេះក៏ត្រូវបានអ្នកស្រុកហៅតតាមគ្នាថា " ទួលព្រះស្រីរាជា " លុះក្រោយមកទៀតអ្នកភូមិហៅ ដោយកាត់ខ្លីថា " ទួលព្រះស្រី " ទៅវិញ ។ មកដល់ឆ្នាំកុរ នព្វស័កព្រះពុទ្ធសករាជ ២២៣៨ ដែលត្រូវនឹងឆ្នាំបារាំង ១៦៩៤ ក្នុងផែនដីព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី ៣ ( ជ័យចេស្តាទី៣ ) ឬចៅពញា សូ ស្តេចបានត្រាស់បង្គាប់ឱ្យសាងសង់វត្តមួយនៅល ទីទួលព្រះស្រីរាជានេះ ដោយមានព្រះសង្ឃខ្មែរប៉ែកលទ្ធិខាងហីនយានគង់ចាំព្រះវស្សារហូតមក ។ ចំណេរតមកទៀត ក៏មានព្រះសង្ឃ លទ្ធិមហាយាន ដែលជាសង្ឃយួនមកគង់នៅវិញ ហើយក៏ចាប់ផ្តើមឱ្យមានការកប់ខ្មោច ចិនយួននិងខ្មែរ តរហូតមក ។ បើគិតពីឆ្នាំ ១៦៩៤ រហូតមកដល់ឆ្នាំ ១៩៥៥ ទួលកប់ខ្មោចនេះមានអាយុកាលនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញបាន ២៦១ ឆ្នាំ ។

- គួរបញ្ជាក់ផងដែរថា បុរីកីឡា បើកសម្ពោធនៅថ្ងៃទី ១២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៦៤ ដំណាលគ្នានឹងពហុកីឡដ្ឋានជាតិ អូឡាំពិច ដែរ ក្នុងគ្រាដែលដឹកនាំដោយ នាយករដ្ឋមន្ត្រី ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម កន្តុល ។ នេះគឺជារូបតំបន់បុរីកីឡា ក្នុងសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម ។
- ឯកសារយោង ៖ • ឯកសារ ព្រះរាជពង្សាវតារខ្មែរ ដោយលោក អេង សុត • វចនានុក្រមសម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត ជោតញ្ញោណោ ។ (កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម ជូនលោកអ្នកនាងអានដោយមិនគិតថ្លៃ បើសប្បុរសជនចង់ជួយឧបត្ថម្ភ ការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ តាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119

ផ្សាយថ្ងៃទី ២២ មិថុនា ២០២៦

(កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម)
មហាយាន ដែលមានន័យថា "យានជំនិះដ៏អស្ចារ្យ" បានលេចចេញនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌារវាងសតវត្សទី 2 មុនគ.ស និងសតវត្សទី 1 នៃគ.ស។ វាបានផ្លាស់ប្តូរព្រះពុទ្ធសាសនាពីវិន័យព្រះសង្ឃទៅជាផ្លូវដែលអាចចូលដំណើរការបានជាសកល។ ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការសង្គ្រោះជាសកល វាបានរីករាលដាលពាសពេញផ្លូវសូត្រ ដើម្បីក្លាយជាប្រពៃណីព្រះពុទ្ធសាសនាលេចធ្លោនៅអាស៊ីបូព៌ា។ ដំណើរខាងវិញ្ញាណ និងភូមិសាស្ត្រនៃប្រពៃណីមហាយានត្រូវបានកំណត់ដោយការអភិវឌ្ឍសំខាន់ៗជាច្រើន៖១. ប្រភពដើម និងទស្សនវិជ្ជាស្នូល ឧត្តមគតិពោធិសត្វ៖ មិនដូចសាលាមុនៗដែលផ្តោតលើការត្រាស់ដឹងជាបុគ្គលទេ មហាយានបានលើកតម្កើងពោធិសត្វ ដែលជាសត្វដែលភ្ញាក់រឭក ដែលពន្យារពេលព្រះនិព្វាន ដើម្បីណែនាំសត្វមានជីវិតទាំងអស់ឆ្ពោះទៅរកការសង្គ្រោះ។ ព្រះសូត្រថ្មី៖ ប្រពៃណីនេះបានណែនាំគម្ពីរថ្មីៗជាច្រើនដែលសរសេរជាភាសាសំស្ក្រឹត ដូចជាព្រះសូត្រផ្កាឈូក និងព្រះសូត្របេះដូង ដែលសង្កត់ធ្ងន់លើសេចក្តីមេត្តាករុណាជាសកល និងភាពទទេនៃបាតុភូតទាំងអស់។ ភាពងាយស្រួលចូលដំណើរការរបស់គ្រហស្ថ៖ វាបានបើកការអនុវត្តខាងវិញ្ញាណដល់សាធារណជនទូទៅ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្សប្រចាំថ្ងៃសម្រេចបាននូវការត្រាស់ដឹងតាមរយៈការលះបង់ និងការអនុវត្តប្រចាំថ្ងៃ។២. ការរីករាលដាលពាសពេញផ្លូវសូត្រ អាស៊ីកណ្តាល (សតវត្សទី១ ដល់ទី៤ គ.ស)៖ ដឹកនាំដោយពាណិជ្ជករ និងអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា ការបង្រៀនបានផ្លាស់ប្តូរតាមបណ្តោយផ្លូវពាណិជ្ជកម្មផ្លូវសូត្របុរាណ ដោយបង្កើតឫសគល់រឹងមាំនៅក្នុងតំបន់ដាច់ស្រយាលនៃអាង Tarim។
ប្រទេសចិន (សតវត្សទី១ តទៅ)៖ រីកចម្រើនក្នុងអំឡុងរាជវង្សហាន អ្នកប្រាជ្ញបានបកប្រែអត្ថបទសំស្ក្រឹតទៅជាភាសាចិន ដោយសម្របទស្សនវិជ្ជាឱ្យសមនឹងតម្លៃចិនក្នុងស្រុកដូចជាការគោរពបូជាកូនចៅ។ កូរ៉េ (សតវត្សទី៤ គ.ស) និងជប៉ុន (សតវត្សទី៦ គ.ស)៖ ប្រពៃណីនេះបានធ្វើដំណើរពីប្រទេសចិនទៅកាន់ឧបទ្វីបកូរ៉េ ហើយក្រោយមកទៅកាន់ប្រទេសជប៉ុន ដោយវិវត្តទៅជាសាលាវប្បធម៌ដាច់ដោយឡែកដូចជា ហ្សេន និងដែនដីបរិសុទ្ធ។
៣. ការពង្រីកទៅកាន់តំបន់ហិម៉ាឡៃយ៉ា វជរយាន (ព្រះពុទ្ធសាសនាតាន់ត្រិច)៖ សាខាឯកទេស និងអាថ៌កំបាំងនៃមហាយានបានអភិវឌ្ឍ ដោយផ្តោតលើផ្លូវរហ័សឆ្ពោះទៅរកការត្រាស់ដឹងតាមរយៈពិធីសាសនា និងសមាធិ។ "យានពេជ្រ" នេះបានធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីបេ ម៉ុងហ្គោលី និងប៊ូតាន ដែលបានក្លាយជាប្រពៃណីសាសនាដ៏សំខាន់នៃតំបន់ទាំងនេះ។ សព្វថ្ងៃនេះ ប្រពៃណីមហាយាននៅតែជាសាខាធំបំផុតនៃព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលមានអ្នកអនុវត្តរាប់លាននាក់នៅទូទាំងប្រទេសចិន ជប៉ុន កូរ៉េ វៀតណាម និងតំបន់ហិម៉ាឡៃយ៉ា។
«លក្ខណៈ​សំខាន់ៗ និង​គោលលទ្ធិ​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​មហាយាន»
នៅក្នុងឯកសារនេះសម្រាប់វគ្គសិក្សា History of Living Religions របស់ Davis លោក King ស្វែងយល់ពីគោលការណ៍នៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ហើយភ្ជាប់ដោយប្រយោលនូវសីលធម៌ និងភាពទាក់ទាញរបស់សាសនានោះជាមួយនឹងឧត្តមគតិនៃសាសនាគ្រឹស្ត។ លោក King បានទាញយកជាចម្បងលើទស្សនវិជ្ជាឥណ្ឌារបស់លោក S. Radhakrishnan និងសៀវភៅ The Pilgrimage of Buddhism របស់ J. B. Pratt។ (ក្រោយមកលោក King បានជួបលោក Radhakrishnan ក្នុងអំឡុងពេលដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់លោកទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌាក្នុងឆ្នាំ 1959)។ លោក Davis បានផ្តល់ឱ្យលោក King នូវ A សម្រាប់ឯកសារនេះ ដោយហៅវាថា "សេចក្តីថ្លែងការណ៍ច្បាស់លាស់" និង B + សម្រាប់វគ្គសិក្សា។
យើងខ្ញុំ ចាងហ្វាងការផ្សាយសែតឯករាជ្យជាតិ សូមថ្លែងអំណរគុណយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ដល់អស់លោកអ្នកនាង ដែលបានគាំទ្រ និងចូលចិត្តអានកាសែតឯករាជ្យជាតិ តាមរយៈបណ្តាញសង្គមរបស់យើងខ្ញុំ កាសែតឯករាជ្យជាតិ នឹងខំស្វែងរកព័ត៌មាន ចំណេះដឹងថ្មីៗ ជូនអស់លោកនាងដោយមិនគិតថ្លៃ បើអស់លោកអ្នកនាង ចង់ជួយឧបត្ថម្ភការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ សូមផ្ញើតាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119
ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះពុទ្ធ ទំនោរបែកបាក់បានចាប់ផ្តើមអភិវឌ្ឍនៅក្នុងសាសនាដែលលោកបានបង្កើតឡើង។ សូម្បីតែនៅក្នុងជីវិតរបស់ព្រះពុទ្ធក៏ដោយ ក៏មានទំនោរបែកបាក់ក្នុងចំណោមអ្នកដើរតាមលោកដែរ ប៉ុន្តែបុគ្គលិកលក្ខណៈដ៏ទាក់ទាញរបស់លោកអាចការពារការអភិវឌ្ឍរបស់ពួកគេ។1 ភាពចម្រូងចម្រាសខាងគោលលទ្ធិដ៏ធំដំបូងគេនៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាគឺអំពីធម្មជាតិរបស់ព្រះពុទ្ធ។ សាលានៃក្រុមប្រឹក្សាដ៏អស្ចារ្យ (មហាសង្ខិកា) បានអះអាងថាធម្មជាតិរបស់ព្រះពុទ្ធគឺលើសពីធម្មតា ហើយគ្មានដែនកំណត់ទាំងអស់នៅលើផែនដី។ ពួកអភិរក្សនិយម ខណៈពេលដែលលើកតម្កើងព្រះពុទ្ធ លើសពីមនុស្សជាតិធម្មតា នឹងមិនទទួលស្គាល់ថាទ្រង់ត្រូវបានលើកលែងពីដែនកំណត់ទាំងអស់របស់មនុស្សជាតិនោះទេ។
ទាំងនេះគ្រាន់តែជាជំហានដំបូងនៅក្នុងមាគ៌ាមួយដែលនាំឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងខ្លាំងនៃព្រះពុទ្ធសាសនា។ ក្រុមវឌ្ឍនភាពបានដាក់ឈ្មោះខ្លួនឯងថា មហាយាន ដែលជា "យានជំនិះដ៏អស្ចារ្យ" ពោលគឺគ្រោងការណ៍ដ៏ទូលំទូលាយនៃការសង្គ្រោះ។ ជាមួយនឹងការប្រៀបធៀបដ៏ប្រមាថ ពួកគេបានហៅសាសនាបែបបុរាណថា ហិនយាន "យានជំនិះតូច" ដែលជាគ្រោងការណ៍នៃការសង្គ្រោះបុគ្គល។
ព្រះពុទ្ធសាសនាហិនយានត្រូវបានគេហៅថា ព្រះពុទ្ធសាសនាភាគខាងត្បូង ព្រោះវាបានរីករាលដាលនៅក្នុងប្រទេសភាគខាងត្បូងដូចជា ភូមា និង សិង្ហឡង់។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានត្រូវបានគេហៅថា ព្រះពុទ្ធសាសនាភាគខាងជើង ព្រោះវាបានរីកចម្រើននៅក្នុងប្រទេសភាគខាងជើងដូចជា ចិន និង ជប៉ុន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបែងចែកនេះហាក់ដូចជាសិប្បនិម្មិត។ លោក Rhys Davids និយាយថា "ឥឡូវនេះមិនមាន និងមិនដែលមាន ឯកភាពណាមួយនៃមតិ ឬភាសានៅក្នុងអ្វីដែលហៅថា ភាគខាងជើង ឬនៅក្នុងអ្វីដែលហៅថា ព្រះពុទ្ធសាសនាភាគខាងត្បូងនោះទេ"។ [កំណត់ចំណាំ៖] R. Davids, ព្រះពុទ្ធសាសនាឥណ្ឌា, ទំព័រ... ១៧៣.\២ ទោះបីជាការបែងចែកនេះគឺជារឿងសិប្បនិម្មិតពីទស្សនៈភូមិសាស្ត្រក៏ដោយ វាទាំងអស់សុទ្ធតែសំខាន់នៅលើមូលដ្ឋានខ្ពស់ជាងនេះ៖ សាលា "ភាគខាងត្បូង" ទទូចថាខ្លួនបានរក្សាការបង្រៀនដើមរបស់ព្រះពុទ្ធដោយគ្មានការបន្ថែម។ សាលា "ភាគខាងជើង" គឺជាការបកស្រាយទូលំទូលាយជាង។ សាលាភាគខាងជើងមិនដែលពឹងផ្អែកលើព្រះពុទ្ធប្រវត្តិសាស្ត្រជាចម្បងនោះទេ។ កាលបរិច្ឆេទ និងឯកសារមិនដែលមានសារៈសំខាន់ច្រើនចំពោះឧត្តមគតិនេះទេ។
កាលពេលវេលាកន្លងផុតទៅ ព្រះពុទ្ធសាសនាហិនយានបានក្លាយជា "ការចាប់កំណើតនៃគំនិតស្លាប់ និងការជាប់ឃុំឃាំងនៃវិញ្ញាណ"។ វាមិនអាចផ្តល់ជំនឿកក់ក្តៅសម្រាប់ធ្វើការ (រស់នៅ ឬឧត្តមគតិពិតប្រាកដសម្រាប់ធ្វើការ) បានទេ។ វាបានបង្ហាញពីការស្អប់ខ្ពើមពិភពលោកមួយប្រភេទជាហេតុផលបំផុសគំនិតរបស់វា។ វាពេញចិត្តការស្មានទស្សនវិជ្ជាអវិជ្ជមាន ជាជាងការបញ្ចេញមតិសាសនាដ៏កក់ក្តៅ និងវិជ្ជមាន។ ប៉ុន្តែទស្សនវិជ្ជាអវិជ្ជមាននៃហិនយាននេះមិនអាចក្លាយជាសាសនាដ៏ពេញនិយមបានទេ។៣ មេតារូបវិទ្យាដ៏ត្រជាក់ និងគ្មានចំណង់ចំណូលចិត្តរបស់វាមិនអាចជម្រុញការលើកទឹកចិត្តផ្លូវចិត្តពិតប្រាកដបានទេ។៤ “ហិនយានមិនអើពើនឹងការរាវរកវិញ្ញាណរបស់មនុស្សដើម្បីស្វែងរកអ្វីមួយដែលខ្ពស់ជាងនេះ ហើយបានបំពានលើផ្នែកខាងវិញ្ញាណរបស់មនុស្ស។ ភាពមិនជឿព្រះខាងទស្សនវិជ្ជានៃហិនយានគឺជាគ្រោងឆ្អឹងនៅក្នុងប្រអប់ ដង្កូវដែលមានជំងឺនៅក្នុងប្រអប់ដ៏ស្រស់ស្អាត។” [កំណត់ចំណាំ៖] ស. រ៉ាដាគ្រិស្មាន ទស្សនវិជ្ជាឥណ្ឌា ទំព័រ ៥៨៩\៥ ដូច្នេះព្រះពុទ្ធសាសនាហិនយានត្រូវតែផ្តល់ផ្លូវដល់របៀបនៃការបញ្ចេញមតិវិជ្ជមាន និងសាសនាកាន់តែច្រើន។ នៅពេលដែលព្រះពុទ្ធសាសនាកាន់តែកាតូលិក ហិនយានក៏កាន់តែមានប្រយោជន៍តិច។ នៅពេលដែលព្រះពុទ្ធសាសនារីករាលដាលពាសពេញប្រទេសឥណ្ឌា និងសូម្បីតែហួសពីវា វាត្រូវតែកែសម្រួលខ្លួនវាទៅនឹងរបៀបនៃការគិតថ្មីៗ។ វាត្រូវតែបង្ហាញសាររបស់វាជាភាសាដែលអាចយល់បានចំពោះមហាជន។ បញ្ហាប្រឈមនេះត្រូវបានដោះស្រាយដោយព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន។ មហាយានអាចចាប់យកគំនិតរបស់មហាជនដោយបោះបង់ចោលភាពត្រជាក់នៃទម្រង់មួយចំនួននៃព្រះពុទ្ធសាសនាដំបូង និងបង្កើតសាសនាដែលអាចទាក់ទាញអារម្មណ៍ខាងក្នុង។ [កំណត់ចំណាំ៖] ដូចគ្នា ទំព័រ... ៥៩១.\៦
ព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានផ្តល់ឱ្យយើងនូវគំនិតវិជ្ជមានអំពីបញ្ហាចុងក្រោយនៃជីវិត។ មហាយាន ឬនាវាដ៏អស្ចារ្យ ផ្តល់ជូនដល់សត្វលោកទាំងអស់នូវសេចក្ដីសង្គ្រោះ ដោយជំនឿ និងសេចក្ដីស្រឡាញ់ ក៏ដូចជាដោយចំណេះដឹង ខណៈពេលដែលហិនយានស្វែងរកតែព្រលឹងដ៏រឹងមាំមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ ដែលមិនត្រូវការជំនួយពីខាងក្រៅ ឬការលួងលោមនៃការគោរពបូជា។ ហិនយានគឺពិបាកខ្លាំងណាស់។ ចំណែកឯបន្ទុកនៃមហាយានគឺស្រាល ហើយមិនតម្រូវឱ្យមនុស្សម្នាក់លះបង់ពិភពលោក និងសេចក្ដីស្រឡាញ់របស់គាត់ចំពោះមនុស្សជាតិទាំងស្រុងនោះទេ។ “ហិនយានសង្កត់ធ្ងន់លើភាពចាំបាច់នៃការសង្គ្រោះចំណេះដឹង ហើយមានគោលបំណងសង្គ្រោះបុគ្គល ហើយបដិសេធមិនអភិវឌ្ឍអាថ៌កំបាំងនៃព្រះនិព្វានក្នុងន័យវិជ្ជមាន។ មហាយានដាក់ភាពតានតឹងច្រើន ឬច្រើនជាងនេះទៅលើសេចក្ដីស្រឡាញ់ ហើយមានគោលបំណងសង្គ្រោះសត្វមានជីវិតគ្រប់រូប ហើយរកឃើញនៅក្នុងព្រះនិព្វាននូវសេចក្ដីពិតតែមួយ ដែលទទេតែក្នុងន័យថាវារួចផុតពីដែនកំណត់នៃដំណាក់កាលនីមួយៗនៃបទពិសោធន៍មានកំណត់ ឬចៃដន្យដែលយើងមានចំណេះដឹងជាក់ស្តែង។” [កំណត់ចំណាំ៖] ក. គូម៉ារស្វាមី, ព្រះពុទ្ធ និងដំណឹងល្អនៃព្រះពុទ្ធសាសនា, ទំព័រ... ២២៧.\៧ អ្នកកាន់សាសនាហិនយាននឹងតវ៉ាថា អ្នកកាន់សាសនាមហាយានងាយនឹងចុះចាញ់នឹងការបង្រៀនដ៏បរិសុទ្ធរបស់ព្រះពុទ្ធចំពោះតម្រូវការនៃធម្មជាតិរបស់មនុស្ស។ ប៉ុន្តែការចុះចាញ់បែបនេះគឺជៀសមិនរួច ប្រសិនបើព្រះពុទ្ធសាសនាចង់ឈ្នះអ្នកប្តូរសាសនា។ ព្រះពុទ្ធសាសនាហិនយានគឺជាសាសនាសម្រាប់អ្នកគិត និងអ្នកមានស្មារតីរឹងមាំ។ ការខ្វះអំណាចអរូបីណាមួយរបស់វា វិធីដ៏អាក្រក់របស់វាក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាស្នូលនៃជីវិត ការកាត់បន្ថយនិព្វានទៅជាការផុតពូជចុងក្រោយ និងការបន្ទាបបន្ថោកជីវិតសីលធម៌ទៅជាការបួសដ៏លំបាក មិនអាចបំពេញចិត្តមហាជនបានទេ។ ការអភិវឌ្ឍថ្មីមួយត្រូវតែកើតឡើងសម្រាប់អ្នកដែលមានអារម្មណ៍ និងអ្នកគោរពបូជា។៨ បែបនេះត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន។ នៅចំណុចនេះ យើងអាចងាកទៅរកការសិក្សាលម្អិតបន្ថែមទៀតអំពីលក្ខណៈ និងគោលលទ្ធិសំខាន់ៗនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន។
មេតារូបវិទ្យាមហាយាន
មេតារូបវិទ្យានៃមហាយានមានលក្ខណៈឯកវចនៈ។ អ្វីៗទាំងអស់ដែលមាននៅក្នុងលោកនេះ គឺជាការពិតតែមួយ។ ធម្មជាតិនៃការពិតនេះគឺហួសពីការពិពណ៌នា។៩ “របស់របរនៅក្នុងធម្មជាតិជាមូលដ្ឋានរបស់វាមិនអាចដាក់ឈ្មោះ ឬពន្យល់បានទេ។ ពួកវាមិនអាចបង្ហាញបានគ្រប់គ្រាន់ក្នុងទម្រង់ ឬភាសាណាមួយឡើយ។ ពួកវាហួសពីវិសាលភាពនៃការយល់ឃើញ ហើយមិនមានលក្ខណៈពិសេសប្លែកទេ។ ពួកវាមានភាពដូចគ្នាដាច់ខាត ហើយមិនស្ថិតនៅក្រោមការផ្លាស់ប្តូរ ឬរងការបំផ្លិចបំផ្លាញឡើយ។ ពួកវាគ្មានអ្វីក្រៅពីព្រលឹងតែមួយទេ ដែលតាថាតគឺជាការកំណត់មួយផ្សេងទៀត។” [កំណត់ចំណាំ៖] ការបកប្រែរបស់ស៊ូហ្ស៊ីគីនៃសៀវភៅ The Awakening of Faith ទំព័រ ៥៦។\១០ គ្មានទ្រឹស្តីទាក់ទងណាមួយអាចត្រូវបានសន្មតថាជារបស់ដាច់ខាតនោះទេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាគឺជាអត្ថិភាពដោយខ្លួនឯង និងជាប្រភពនៃអ្វីៗទាំងអស់។ វាគឺជា “ពន្លឺនៃប្រាជ្ញាដ៏អស្ចារ្យ; ការបំភ្លឺជាសកលនៃធម្មធាតុ (សកលលោក) ចំណេះដឹងពិត និងគ្រប់គ្រាន់ ចិត្តបរិសុទ្ធ និងស្អាតស្អំនៅក្នុងធម្មជាតិរបស់វា។ អស់កល្បជានិច្ច មានពរ គ្រប់គ្រងខ្លួនឯង និងបរិសុទ្ធ មិនអាចផ្លាស់ប្តូរបាន និងសេរី។” [កំណត់ចំណាំ៖] ដូចគ្នា ទំព័រ ៩៦។\១១
ពុទ្ធសាសនិកមហាយានមើលឃើញពិភពនៃបទពិសោធន៍ថាជាបាតុភូត មិនមែនជាការពិតទេ។ ពួកគេប្រៀបធៀបវាទៅនឹងម៉ាយ៉ា មីរ៉ាជ ផ្លេកបន្ទោរ ឬពពុះ។ [កំណត់ចំណាំ៖] Radhakrishnan, op. cit., p. 593។\ របស់របរទាំងអស់ដែលមានមានមានទិដ្ឋភាពបីយ៉ាង៖ (1) ខ្លឹមសារសំខាន់ (2) គុណលក្ខណៈ និង (3) សកម្មភាព។ នេះអាចត្រូវបានបង្ហាញដោយពាងសាមញ្ញមួយ។ ខ្លឹមសារសំខាន់របស់វាគឺផែនដី គុណលក្ខណៈរបស់វាគឺទម្រង់នៃពាង ហើយសកម្មភាពរបស់វាគឺរក្សាទឹក។ គុណលក្ខណៈ និងសកម្មភាពគឺដោយធម្មជាតិអាចផ្លាស់ប្តូរបាន ស្ថិតនៅក្រោមច្បាប់នៃកំណើត និងស្លាប់។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ខ្លឹមសារសំខាន់គឺមិនអាចបំផ្លាញបាន។12 សកលលោកទាំងមូលមានទិដ្ឋភាពមិនផ្លាស់ប្តូរ ក៏ដូចជាទិដ្ឋភាពដែលអាចផ្លាស់ប្តូរបានរបស់វា។ ពាក្យដែលប្រើញឹកញាប់បំផុតដើម្បីដាក់ឈ្មោះគោលការណ៍លោហធាតុចុងក្រោយ ឬទិដ្ឋភាពដែលមិនអាចផ្លាស់ប្តូរបាននៃសកលលោកគឺ ភូតាតាថាតា។ ដាច់ខាតសកលលោកនេះគឺលើសពីបុព្វកថាទាំងអស់។ វាអាចត្រូវបានបង្ហាញយ៉ាងល្អបំផុតនៅក្នុងន័យនៃអាថ៌កំបាំង ពោលគឺដោយចំណុចអវិជ្ជមាន៖ “ព្រះពុទ្ធមិនមែនជាអ្វីដែលជាអត្ថិភាព ឬអ្វីដែលជាពហុភាព ឬអ្វីដែលជាឯកភាព និងពហុភាពក្នុងពេលតែមួយនោះទេ”។ [កំណត់ចំណាំ៖] Suzuki, op. cit., p. 59.\13 វាពិតជាសំខាន់ណាស់ក្នុងការកត់សម្គាល់ពីភាពស្រដៀងគ្នានៃគំនិតនេះជាមួយព្រាហ្មណ៍នៃគម្ពីរ Upanishads។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាហាក់ដូចជាពួកមហាយានបានដឹងយ៉ាងច្បាស់អំពីភាពស្រដៀងគ្នានៃជំហររបស់ពួកគេជាមួយនឹងទស្សនៈ Upanishads។14 តាមពិតទៅ មានឥទ្ធិពលជាប់លាប់នៃមនោគមវិជ្ជាខាងវិញ្ញាណនៃគម្ពីរ Upanishads លើគំនិតនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន។ ការទទួលយកព្រះពុទ្ធសាសនាលោកធាតុ និងលោកធាតុនិយមពីសំណាក់ពួកមហាយាន គឺមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់ព្រះពុទ្ធសាសនាជំនាន់ក្រោយ ព្រោះវាមានន័យថាការផ្លាស់ប្តូរព្រះពុទ្ធសាសនាពីទស្សនវិជ្ជាបុគ្គលនិយម និងពហុនិយម ឬអវិជ្ជានិយមទៅជាទស្សនៈលោកធាតុនិយម និងវិញ្ញាណនិយម ដែលស្រដៀងគ្នាយ៉ាងខ្លាំងទៅនឹងឧត្តមគតិដាច់ខាតនិយមថ្មី-ហេហ្គែល។ [កំណត់ចំណាំ៖] J. B. Pratt, ធម្មយាត្រានៃព្រះពុទ្ធសាសនា, ទំព័រ 248។\15 ការកើនឡើងនៃពិភពលោកនៃភាពចម្រុះត្រូវបានពន្យល់ដោយ metaphysics នៃពាក្យប្រៀបធៀប។ ភាពល្ងង់ខ្លៅ ឬ អវិជ្ជា ត្រូវបានគេនិយាយថាជាមូលហេតុនៃពិភពលោក។១៦ ដូចដែលបានរៀបរាប់ពីមុន ភូតាតាតា គឺជាវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ ឬការយល់ដឹងសុទ្ធសាធដោយគ្មានភាពចម្រុះ ឬចរិតលក្ខណៈ។ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានឆ្លងដោយភាពចម្រុះតាមរយៈសកម្មភាពនៃភាពល្ងង់ខ្លៅ ដែលជាដំណើរការដែលអ្នកនិពន្ធនៃការភ្ញាក់រឭកព្យាយាមធ្វើឱ្យកាន់តែច្បាស់ដោយការប្រៀបធៀបនៃ "ក្លិនក្រអូប"។ ដូចជាសម្លៀកបំពាក់ដែលទើបនឹងចេញថ្មីគ្មានក្លិន ប៉ុន្តែមានក្លិនក្រអូបដោយក្លិនក្រអូបដែលមនុស្សម្នាក់លាបលើវា ដូច្នេះចិត្តបរិសុទ្ធ និងមិនខុសគ្នាត្រូវបាន "ក្រអូប" ដោយភាពល្ងង់ខ្លៅ។ ពីការក្រអូបនេះ មានចិត្តរបស់មនុស្ស ហើយពីចិត្តរបស់មនុស្ស សុបិន ឬចក្ខុវិស័យនៃពិភពលោកខាងក្រៅ។១៧ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការបំភាន់នៃពិភពលោកខាងក្រៅនេះគឺជាពិការភាពនៃចក្ខុវិស័យពិត។ វាគឺជា "ជំងឺភ្នែកឡើងបាយលើភ្នែកខាងវិញ្ញាណ"។ ពិភពលោកនៃភាពចម្រុះនេះពិតជាត្រូវបានសន្មតថាជាទីបំផុត វាហូរចេញពី ភាពពិតតែមួយ។ នៅចំណុចនេះ ដូចដែល Pratt រំលឹកយើងថា [កំណត់ចំណាំ៖] Ibid, ទំព័រ... ២៥៣.\ យើងឃើញថា មហាយានអះអាងពីនិក្ខេបបទទូទៅដូចគ្នានឹង ស្ពីណូហ្សា។ ដូច ស្ពីណូហ្សា ម្តងទៀតដែរ មហាយានមិនធ្វើពុតជាអាចតាមដានព័ត៌មានលម្អិតនៃការទាញយកបានទេ។ ពួកគេដឹងយ៉ាងច្បាស់អំពីភាពមិនអាចទៅរួចនៃការបញ្ជាក់ថាតើមនុស្សជាច្រើនលេចឡើងនៅទីណា និងកន្លែងដែលពួកគេបាត់ខ្លួន។ សម្រាប់ការនោះ យើងត្រូវតែមើលទៅធម្មជាតិដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យើងអាចដឹងថាមនុស្សជាច្រើនគឺជាការបំភាន់ ដូចជា "រូបចម្លាក់រាងផ្កា" ដែលមនុស្សម្នាក់នឹងទទួលបាន "ដែលមានការមើលឃើញដ៏ល្អឥតខ្ចោះ បានឃើញចន្លោះទទេសុទ្ធ ប៉ុន្តែបានផ្តោតភ្នែករបស់គាត់ទៅលើកន្លែងជាក់លាក់មួយ ដែលហួសពីនោះគាត់មិនបានមើល ឬរើភ្នែករបស់គាត់ទេ សម្លឹងមើលរហូតដល់ការមើលឃើញរបស់គាត់អស់កម្លាំង"។១៨
យើងត្រូវបាននាំឱ្យសួរសំណួរភ្លាមៗថា តើការបំភាន់របស់មនុស្សជាច្រើនកើតឡើងនៅក្នុងចិត្តមានកំណត់របស់យើងនៅឯណា? សំណួរនេះមិនដែលត្រូវបានឆ្លើយយ៉ាងពេញលេញ និងពេញចិត្តនោះទេ។ មហាយានតស៊ូជាមួយវា ប៉ុន្តែការប៉ុនប៉ងពន្យល់របស់វាកម្រធ្វើឱ្យអ្នកអានលោកខាងលិចពេញចិត្តណាស់។ វាហាក់ដូចជាការពន្យល់របស់ពួកគេឈានដល់ចំណុចនេះ៖ ដោយសារការបំភាន់គឺពិតជាការបដិសេធនៃការពិត ដែលមានភាពអត្ថិភាព មិនចាំបាច់មានការពន្យល់ទេ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត ដោយសារវាជាទម្រង់នៃភាពគ្មានអ្វីសោះ វាមិនចាំបាច់សន្មតថាមានមូលហេតុអ្វីចំពោះវានោះទេ។
នេះគឺជាការពន្យល់អំពីពិភពលោកដ៏អស្ចារ្យ។ នេះបង្ហាញពីរបៀបដែលមនុស្សជាច្រើនវិវត្តន៍ពីពិភពលោកមួយតាមរយៈអន្តរាគមន៍នៃភាពល្ងង់ខ្លៅ។ ជាក់ស្តែង នេះមិនច្បាស់លាស់ទាំងស្រុងនោះទេ។ ប៉ុន្តែវាមិនចាំបាច់ធ្វើឱ្យយើងងឿងឆ្ងល់ច្រើននោះទេ ព្រោះសូម្បីតែអ្នកនិពន្ធនៃការភ្ញាក់រឭកក៏មិនអះអាងថាមានការយល់ដឹងពេញលេញអំពីបញ្ហានេះដែរ។ តាមពិតទៅ លោកប្រាប់យើងថា “ចិត្តដែលចាប់ផ្តើមពីឥទ្ធិពលដ៏ក្រអូបនៃភាពល្ងង់ខ្លៅដែលគ្មានការចាប់ផ្តើម មិនអាចយល់បានដោយមនុស្សសាមញ្ញ ឬសូម្បីតែដោយព្រះស្រីរាជា និងព្រះបច្ចេករិទ្យា។ វាត្រូវបានយល់ដោយផ្នែកដោយព្រះពោធិសត្វខ្លះ។ ប៉ុន្តែសូម្បីតែអ្នកដែលបានឈានដល់ដំណាក់កាលខ្ពស់បំផុតនៃព្រះពោធិសត្វក៏មិនអាចយល់វាបានយ៉ាងពេញលេញដែរ។ មានតែព្រះតថាគតទេដែលអាចមានចំណេះដឹងច្បាស់លាស់ និងពេញលេញអំពីវា”។ [កំណត់ចំណាំ៖] ស៊ូហ្ស៊ីគី, ឯកសារដដែល, ទំព័រ ៧៨.\១៩
សាសនាមហាយាន
ពីចំណុចគោលលទ្ធិមួយ គ្មានឯកភាពនៅក្នុងសាសនាមហាយានទេ។ វាត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយកម្រិតនៃភាពចម្រុះយ៉ាងខ្លាំង។ កង្វះឯកភាពខាងគោលលទ្ធិនេះនៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានអាចត្រូវបានសន្មតថាជាបរិមាណនៃការអត់ឱនដ៏អស្ចារ្យរបស់វា ដែលជាអ្វីដែលបាត់យ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាហិនយាន។ គ្រប់ទីកន្លែងដែលព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានបានរីកចម្រើន សាសនាដើមភាគតិចត្រូវបានអត់ឱន ខណៈពេលដែលវាបានយកចិត្តទុកដាក់បង្រៀនពួកគេអំពីការគោរពជីវិតថ្មី សេចក្តីសប្បុរសចំពោះសត្វ និងការចុះចាញ់។ ដរាបណាពួកគេធ្វើតាមច្បាប់សីលធម៌មួយចំនួន អ្នកប្តូរសាសនាថ្មីមិនត្រូវបានបង្ខំឱ្យបោះបង់ចោលជំនឿឆ្វេងជាច្រើនរបស់ពួកគេទេ។ ព្រះណាមួយអាចត្រូវបានគេជឿ ដរាបណាមនុស្សម្នាក់មានសីលធម៌។ ចរិតលក្ខណៈប្រូតេអុងនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាននេះគឺជាឧទាហរណ៍មួយទៀតនៃច្បាប់ប្រវត្តិសាស្ត្រសកល ពោលគឺវប្បធម៌ដែលសញ្ជ័យនឹងត្រូវបានសញ្ជ័យវិញ។ ច្បាប់សកលនេះជាការពិតជាពិសេសចំពោះសាសនា។ វាជាការពិតនៅពេលដែលសាសនាគ្រឹស្តបានបង្ហាញថាទទួលបានជ័យជំនះនៅក្នុងចក្រភពរ៉ូម ហើយវាជាការពិតនៅពេលដែលព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានបានឈ្នះអ្នកប្តូរសាសនាពីតំបន់នៃប្រទេសចិន កូរ៉េ សៀម ភូមា និងជប៉ុន។ "សាសនាកាន់តែច្រើន វាកាន់តែស្រូបយកបានច្រើន"។
ការអត់ឱនដ៏អស្ចារ្យនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយានគឺស្របនឹងទស្សនៈមេតាហ្វីស៊ីករបស់វា។ វាត្រូវបានអះអាងថា សាសនាទាំងអស់គឺជាការបើកសម្តែងនៃធម្មកាយដូចគ្នា ហើយនាំមកនូវទិដ្ឋភាពមួយចំនួននៃសេចក្តីពិត។ [កំណត់ចំណាំ៖] Radhakrishnan, op. cit., p. 597.\ ធម៌គឺជាកម្លាំងខាងវិញ្ញាណដែលរីករាលដាលទាំងអស់ ជាគោលការណ៍ចុងក្រោយ និងជាគោលការណ៍កំពូលនៃជីវិត។ វាគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ក្នុងការកត់សម្គាល់ថា មានការប៉ុនប៉ងដើម្បីបង្ហាញធម៌នៅក្នុងគំនិតរបស់ព្រះពុទ្ធ។ ទ្រង់ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមូលហេតុដំបូង ជាព្រះដ៏អស់កល្បជានិច្ច ខ្ពស់ជាងអ្វីៗទាំងអស់ ជាព្រះពុទ្ធដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត និងជាព្រះពុទ្ធដំបូងគេ។21 ទ្រង់គឺជាទេវតាទេវ ជាព្រះដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃព្រះ។ ទ្រង់ជាអ្នកបង្កើតព្រះពោធិសត្វទាំងអស់។ សត្វលោកទាំងអស់គឺជាកូនចៅរបស់ទ្រង់។ “ព្រះតថាគត បន្ទាប់ពីចាកចេញពីភ្លើងឆេះនៃពិភពលោកទាំងបី កំពុងគង់នៅក្នុងសន្តិភាពក្នុងទីស្ងប់សុខនៃលំនៅព្រៃរបស់ទ្រង់ ដោយនិយាយទៅកាន់ខ្លួនឯងថា ពិភពលោកទាំងបីជាកម្មសិទ្ធិរបស់អញ សត្វមានជីវិតទាំងអស់គឺជាកូនចៅរបស់អញ ពិភពលោកពោរពេញដោយទុក្ខវេទនាយ៉ាងខ្លាំង ប៉ុន្តែខ្លួនអញផ្ទាល់នឹងធ្វើការសង្គ្រោះរបស់ពួកគេ”។ «ចំពោះអ្នកដែលជឿខ្ញុំ ខ្ញុំធ្វើល្អ ចំណែកឯមិត្តភក្តិវិញ ពួកគេគឺជាខ្ញុំដែលស្វែងរកទីពឹងជ្រកនៅក្នុងខ្ញុំ»។ [កំណត់ចំណាំ៖] ដកស្រង់នៅក្នុង Radakrishnan, op. cit., p. 600។\22 ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ មានព្រះពុទ្ធច្រើនជាងមួយអង្គ។ មានព្រះពុទ្ធមួយចំនួនដែលមានបញ្ញា និងសេចក្តីស្រឡាញ់ខ្ពស់បំផុត។ ពួកគេក៏កំពុងធ្វើការឥតឈប់ឈរដើម្បីជួយសង្គ្រោះពិភពលោក។ មានព្រះពុទ្ធទាំងនេះចំនួនគ្មានកំណត់កាលពីអតីតកាល ហើយនឹងមានចំនួនគ្មានកំណត់នាពេលអនាគត។ ព្រះពុទ្ធទាំងអស់នេះគឺជាការបង្ហាញបណ្តោះអាសន្ននៃសត្វលោកដ៏អស់កល្បជានិច្ចមួយ។23
ព្រះវេទជាច្រើនត្រូវបាននាំចូលទៅក្នុងសាសនាមហាយាន ហើយដូច្នេះក្លាយជាទិដ្ឋភាពនៃការពិតដ៏ឧត្តមតែមួយ។ Nagarjuna ដែលរួមជាមួយ Asvaghosha ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាស្ថាបនិកនៃព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាន ដោយគោលការណ៍ និងការអនុវត្តរបស់គាត់បានបង្រៀនថា ព្រះហិណ្ឌូនៃព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ ព្រះសិវៈ និងព្រះកាលី មានគុណលក្ខណៈដែលបានកំណត់ឱ្យពួកគេនៅក្នុងគម្ពីរព្រាហ្មណ៍ ហើយជាវត្ថុសក្ការៈត្រឹមត្រូវ។ ព្រះហិណ្ឌូប្រពៃណីត្រូវបានកែសម្រួលយ៉ាងងាយស្រួលទៅនឹងប្រព័ន្ធថ្មីនេះ ហើយមុខងារ និងកិច្ចការរបស់ពួកគេត្រូវបានផ្តល់ឱ្យយ៉ាងងាយស្រួល។\[កំណត់ចំណាំ៖] ព្រះឥន្ទ្របានក្លាយជាសត្មន្យូ និងវជរបនី ជាមួយនឹងនគរស្ថានសួគ៌របស់ព្រះអង្គផ្ទាល់។ ព្រះព្រហ្មបានផ្ទេរតួអង្គសំខាន់ៗរបស់ព្រះអង្គទៅមន្ជូស្រី ដែលជាចង្កៀងនៃប្រាជ្ញា។ ព្រះវិស្ណុបានផ្ទេរគុណលក្ខណៈរបស់ព្រះអង្គទៅអវលោកេស្វរៈ ឬបត្តម៉ាបនី។ វិរូបាកសាគឺជាឈ្មោះមួយរបស់ព្រះសិវៈ ទោះបីជានៅក្នុងរឿងព្រេងព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះអង្គគឺជាស្តេចមួយអង្គក្នុងចំណោមស្តេចទាំងបួនក៏ដោយ។ ព្រះគនេសាត្រូវបានកាន់កាប់ទាំងជាវិនយៈ និងអារក្សវីនតកន។ អជីតាបានបង្កើតឡើងដោយសក្យមុនី និងអវលោកេស្វរៈជាព្រះត្រីឯក។២៤\ ការវិភាគយ៉ាងដិតដល់អំពីសាសនាមហាយាននឹងបង្ហាញថា ព្រះពោធិសត្វ ទេវតា និងពួកបរិសុទ្ធមួយចំនួនធំរបស់វាគ្រាន់តែជាពួកអារីយ៉ានវេទ «ដែលត្រូវបានក្លែងបន្លំយ៉ាងស្តើងដោយនិមិត្តរូបព្រះពុទ្ធសាសនា»។\[កំណត់ចំណាំ៖] រ៉ាដាគ្រិស្ណុន ឯកសារដដែល ទំព័រ ៥៩៨។
នៅលើផ្ទៃ សាសនាមហាយានហាក់ដូចជាពហុទេវនិយម ផ្ទុយពីមេតារូបវិទ្យាឯកវចនៈរបស់វា។ ប៉ុន្តែការសិក្សាដ៏ហ្មត់ចត់ជាងនេះទៅទៀតនឹងបង្ហាញថា ព្រះជាច្រើនអង្គស្ថិតនៅក្រោមអំណាចតែមួយ។២៥ វាគឺជាធម្មកាយ ដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះចុងក្រោយនៃអត្ថិភាព។ គំនិតមេតារូបវិទ្យានៃធម្មកាយជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃអត្ថិភាពទាំងអស់ ធ្វើឱ្យសាសនាមហាយានឆបគ្នាជាមួយនឹងមេតារូបវិទ្យារបស់វា។
សីលធម៌នៃមហាយាន
ឧត្តមគតិសីលធម៌របស់មហាយានគឺព្រះពោធិសត្វ។ តាមនិរុត្តិសាស្ត្រ ពាក្យថាព្រះពោធិសត្វមានន័យថា អ្នកដែលអត្ថិភាពមានការយល់ដឹង។ ប៉ុន្តែតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ វាមានន័យថា "អ្នកដែលកំពុងស្ថិតនៅលើផ្លូវឆ្ពោះទៅរកការសម្រេចបាននូវចំណេះដឹងដ៏ល្អឥតខ្ចោះ ជាព្រះពុទ្ធនាពេលអនាគត"។២៦ ពាក្យនេះត្រូវបានអនុវត្តជាលើកដំបូងចំពោះព្រះគោតមក្នុងអំឡុងពេលកំណើតមុនៗរបស់ព្រះអង្គ និងពេញមួយឆ្នាំដំបូងនៃជីវិតប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ព្រះអង្គរហូតដល់ពេលវេលានៃការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គ។ ដូច្នេះ វាបានក្លាយជាមានន័យថាបុរសម្នាក់ដែលមានវាសនាក្លាយជាព្រះពុទ្ធនៅក្នុងជីវិតនេះ ឬក្នុងជីវិតអនាគត។[កំណត់ចំណាំ៖] Pratt, op. cit., pl 217.\27 ដើម្បីយល់ពីឧត្តមគតិនេះ ចាំបាច់ត្រូវត្រលប់ទៅរកការបង្រៀន និងជីវិតរបស់ស្ថាបនិកវិញ។ គំរូរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់គឺគ្មានភាពអាត្មានិយម និងភាពចង្អៀតចង្អល់ឡើយ។ ព្រះអង្គបានបង្រៀនថា មនុស្សម្នាក់ៗគួរតែជៀសវាងការសន្យាចំពោះសំណាង ហើយគួរតែស្វែងរកជីវិតដែលគ្មានសេចក្តីប្រាថ្នា និងគ្មានទុក្ខព្រួយ។ ប៉ុន្តែក្រៅពីនេះ ចិត្តរបស់ព្រះអង្គពោរពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះសត្វលោកដែលរងទុក្ខវេទនាគ្រប់បែបយ៉ាង ដែលព្រះអង្គបានពន្យារពេលការបរិនិព្វានជាយូរមកហើយ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ពួកគេ។ វាគឺជាចំណុចនៃការបង្រៀន និងគំរូរបស់ព្រះពុទ្ធនេះ ដែលមហាយានបានចាប់យក ហើយវាគឺជាមូលដ្ឋាននៃឧត្តមគតិសីលធម៌របស់ពួកគេ។ អារត្ន័២៨ នៃហិនយាន ដែលរវល់នឹងការសង្គ្រោះរបស់ព្រះអង្គ ត្រូវបានចាត់ទុកថាចង្អៀតចង្អល់ និងអាត្មានិយមពេកដោយមហាយាន ហើយពួកគេបានបង្កើតឧត្តមគតិជំនួសព្រះអង្គ ដែលជាឧត្តមគតិរបស់អ្នកស្វែងរកសុខុមាលភាពរបស់អ្នកដទៃ ដែលលះបង់ដោយមិនគិតតែពីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនចំពោះសត្វលោកដទៃទៀត ដោយប្រមូលបានកុសលយ៉ាងច្រើន ហើយឧទ្ទិសវាមិនមែនដើម្បីសង្គ្រោះរបស់ព្រះអង្គទេ ប៉ុន្តែដើម្បីសង្គ្រោះរបស់សត្វលោកដែលរងទុក្ខវេទនាទាំងអស់។ កុសលត្រូវបានមហាយានគិតថាអាចផ្ទេរបាន។ ក៏មានធាតុផ្សំនៃទុក្ខវេទនាជំនួសនៅក្នុងសាសនាមហាយានផងដែរ។ ព្រះពោធិសត្វអាចបង្ហាញគុណធម៌របស់ព្រះអង្គដល់ពិភពលោកដែលខ្វះខាត ហើយដើម្បីប្រយោជន៍របស់វា ព្រះអង្គសុខចិត្តធ្វើជាមនុស្សមានបាបដែលគ្មានគុណធម៌។ [កំណត់ចំណាំ៖] ដូចគ្នា ទំព័រ ២១៨។\២៩ វាគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍នៅចំណុចនេះក្នុងការកត់សម្គាល់ពីភាពស្រដៀងគ្នានៃគំនិតនៃទុក្ខវេទនាជំនួស និងការផ្ទេរគុណធម៌ទៅកាន់ទ្រឹស្តីជាច្រើននៃការប្រោសលោះដែលបានលេចឡើងនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃគំនិតគ្រិស្តសាសនា។
គម្ពីរមហាវស្តុ ដែលជាស្នាដៃហិនយានយឺត ផ្តល់នូវបញ្ជីនៃដំណាក់កាលទាំងដប់នៃវឌ្ឍនភាពរបស់ព្រះពោធិសត្វ ហើយចំនួនដូចគ្នាត្រូវបានរក្សាទុក ដោយមានការកែប្រែលម្អិត ដោយអាជ្ញាធរមហាយាន។៣០ ដំណាក់កាលទីមួយគឺជាដំណាក់កាលរីករាយ (ប្រាមុទិតា) ដែលត្រូវបានកំណត់លក្ខណៈដោយការកើនឡើងនៃគំនិតនៃពោធិ។ នៅទីនេះហើយដែលព្រះពោធិសត្វធ្វើការសម្រេចដោយស្មោះស្ម័គ្រដែលកំណត់ទិសដៅអនាគត។ ការស្បថមួយក្នុងចំណោមការស្បថទាំងនោះគឺការសម្រេចរបស់ព្រះអវលោកេស្វរៈមិនទទួលយកសេចក្ដីសង្គ្រោះរហូតដល់ភាគល្អិតចុងក្រោយនៃធូលីបានឈានដល់ពុទ្ធភាព។ ការទទួលស្គាល់ភាពមិនអមតៈនៃវត្ថុនាំមកនូវដំណាក់កាលនៃវិមាល ឬភាពបរិសុទ្ធ។ នៅក្នុងនោះបានមកនូវការអនុវត្តសីលធម៌ និងការអនុវត្តប្រាជ្ញា (អធិចិត្ត)។ នៅដំណាក់កាលបន្ទាប់ ព្រះពោធិសត្វឆ្លងកាត់ដំណើរការនៃការលុបបំបាត់កំហឹង ការស្អប់ និងកំហុសឆ្គង ហើយលើកកម្ពស់ជំនឿ សេចក្តីមេត្តាករុណា សេចក្តីសប្បុរស និងការមិនចាប់អារម្មណ៍។ នេះគឺជាដំណាក់កាលទីបី (បភការី) ដែលអ្នកស្វែងរកភ្លឺស្វាងដោយការអត់ធ្មត់ និងការអត់ឱន។ នៅដំណាក់កាលទីបួន ព្រះពោធិសត្វលះបង់ដានទាំងអស់នៃអត្មានិយមដោយហ្វឹកហាត់ខ្លួនឯងក្នុងការងារល្អ និងអនុវត្តខ្លួនឯងជាពិសេសចំពោះការដាំដុះគុណធម៌ដែលទាក់ទងនឹងពោធិ។ នៅដំណាក់កាលទីប្រាំ អ្នកស្វែងរកចាប់ផ្តើមវគ្គសិក្សា និងសមាធិដើម្បីយល់ពីសេចក្តីពិតដ៏ថ្លៃថ្នូទាំងបួននៅក្នុងពន្លឺពិតរបស់ពួកគេ។ នៅដំណាក់កាលបន្ទាប់ អ្នកស្វែងរកងាកទៅរកគោលការណ៍ជាមូលដ្ឋាននៃ "ប្រភពដើមដែលពឹងផ្អែក និងភាពគ្មានខ្លឹមសារ"។ ដំណាក់កាលនេះត្រូវបានគេហៅថា អភិមុខិ ឬ "ងាកទៅរក"។ ឥឡូវនេះ អ្នកស្វែងរកលះបង់ខ្លួនឯងដើម្បីសម្រេចបាននូវចំណេះដឹងនោះ ដែលនឹងអាចឱ្យគាត់សម្រេចបាននូវគោលបំណងនៃការសង្គ្រោះជាសកលរបស់គាត់។ ឥឡូវនេះគាត់ស្ថិតនៅក្នុងដំណាក់កាលទីប្រាំពីរ ហៅថា ទុរមជមា។ បន្ទាប់មក អ្នកស្វែងរកឈានដល់ដំណាក់កាលទីប្រាំបី ដែលគុណធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃ (អនុប្បត្តិធម្មកស្សុកៈ) ដែលឃើញអ្វីៗទាំងអស់ដូចដែលវាមាន គ្របដណ្ដប់។ នៅដំណាក់កាលទីប្រាំបួន អ្នកស្វែងរកឈានដល់ចំណុចដែលទង្វើទាំងអស់របស់គាត់គឺមិនគិតតែពីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ធ្វើដោយគ្មានសេចក្តីប៉ងប្រាថ្នា។ ជាចុងក្រោយ ព្រះពោធិសត្វឈានដល់ដំណាក់កាលទីដប់ ដែលគាត់បានក្លាយជាព្រះតថាគត ដែលជាពពកនៃធម៌។ [កំណត់ចំណាំ៖] រ៉ាដាគ្រិស្ណាន ឯកសារដដែល ទំព័រ ៦០១, ៦០២។
នៅក្នុងមាគ៌ាឡើងលើនេះ ពីពិភពលោកដ៏អស្ចារ្យ ទៅកាន់ពិភពលោកពិត យើងឃើញអ្វីមួយនៃទស្សនៈមហាយានអំពីសេចក្ដីសង្គ្រោះ។ មុនពេលទ្រង់សោយទិវង្គត ព្រះពុទ្ធបានមានបន្ទូលទៅកាន់អ្នកដើរតាមទ្រង់ថា “ចូរខំប្រឹងធ្វើការសង្គ្រោះរបស់អ្នកដោយឧស្សាហ៍ព្យាយាម”។ មហាយានទទួលយកបញ្ញត្តិនេះ ហើយជំរុញឱ្យមានការខិតខំប្រឹងប្រែងជាលក្ខណៈបុគ្គលក្នុងដំណើរការសង្គ្រោះ។ ប៉ុន្តែពួកគេមិនឈប់ត្រឹមនេះទេ។ ជំនួយពីព្រះអង្គសង្គ្រោះគឺចាំបាច់។ មហាយាននឹងសរសេរប្រយោគរបស់ព្រះពុទ្ធឡើងវិញ ហើយស្រែកជាមួយលោកបូជាចារ្យប៉ុលថា “ចូរខំប្រឹងធ្វើការសង្គ្រោះរបស់អ្នកដោយភ័យខ្លាច និងញាប់ញ័រ ដ្បិតព្រះជាម្ចាស់ជាអ្នកដែលធ្វើការនៅក្នុងអ្នក ទាំងឲ្យចង់ធ្វើ និងឲ្យធ្វើតាមព្រះហឫទ័យរបស់ទ្រង់”។ [កំណត់សម្គាល់៖] ភីលីព ២:១២។ វាគឺជាធម្មជាតិរបស់ព្រះពុទ្ធនៅក្នុងខ្លួនយើង ដែលរួបរួមជាមួយឆន្ទៈរបស់យើងក្នុងការតស៊ូដើម្បីសេចក្ដីសង្គ្រោះ។ បើគ្មានជំនួយពីមនុស្សទេ ការសង្គ្រោះពីភាពល្ងង់ខ្លៅ និងបំណងប្រាថ្នានឹងមិនអាចទៅរួចទេ។

គោលការណ៍នៃជីវិតសីលធម៌សម្រាប់មហាយានមានចំនួនប្រាំ គឺ ទាន (សប្បុរសធម៌) វិរិយៈ (កម្លាំងចិត្ត) សីល (សីលធម៌) កស្សន្តិ (អត់ធ្មត់) និង ធិយៈ (សមាធិ)។ ភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃវត្តអារាមគឺធូរស្រាល។ វាអាចទៅរួចសម្រាប់មនុស្សម្នាក់ដើម្បីសម្រេចគោលដៅ ហើយនៅតែរៀបការ។ ការបួស និងភាពក្រីក្រមិនត្រូវបានសង្កត់ធ្ងន់ដូចដែលវាមាននៅក្នុងសីលធម៌ហិនយានទេ។ គោលលទ្ធិនៃកម្មត្រូវបានបន្ទន់ដោយសេចក្តីមេត្តាករុណា។ ការសង្កត់ធ្ងន់ត្រូវបានដាក់លើជំនឿជាមធ្យោបាយនៃសេចក្តីសង្គ្រោះ។៣២ មហាយានទទូចលើការបង្វែរគុណសម្បត្តិសីលធម៌ទៅជាអត្ថប្រយោជន៍របស់អ្នកដទៃ។ ពួកគេទទូចថាគ្មានមនុស្សណាម្នាក់រស់នៅតែម្នាក់ឯងនោះទេ។ ល្អឬអាក្រក់របស់មនុស្សម្នាក់ប៉ះពាល់ដល់ទាំងមូល។ ថាតើសច្ចភាពមេតាហ្វីស៊ីកដែលគ្មានអ្វីនៅលើផែនដីជាការពិតអាចត្រូវបានផ្សះផ្សាជាមួយនឹងច្បាប់សីលធម៌ដែលយើងគួរធ្វើការ និងរងទុក្ខសម្រាប់អ្នកជិតខាងរបស់យើងឬអត់ គឺជាបញ្ហាមួយដែលមហាយានមិនដែលដោះស្រាយ។៣៣ គាត់នៅតែទទូចថាគាត់ត្រូវតែជួយសង្គ្រោះពិភពលោក។ នៅពេលដែលសំណួរនៃព្រះនិព្វានត្រូវបានលើកឡើង ពួកមហាយានមានការរំភើបចង់បញ្ជាក់ថាវាមិនមែនជាការបំផ្លិចបំផ្លាញទេ។៣៤ វាគឺជាសេរីភាពពិតប្រាកដដែលភាពល្ងង់ខ្លៅត្រូវបានយកឈ្នះ។៣៥ វាគឺជាការរួបរួមជាមួយព្រលឹងដ៏អស្ចារ្យនៃសកលលោក។៣៦ ការក្លាយជាព្រះពុទ្ធគឺក្លាយជាមួយនៅក្នុងខ្លឹមសារជាមួយនឹងភាពគ្មានទីបញ្ចប់។ (កាសែតឯករាជ្យជាតិ ផ្សាយតាមបណ្តាញសង្គម ជូនលោកអ្នកនាងអានដោយមិនគិតថ្លៃ បើសប្បុរសជនចង់ជួយឧបត្ថម្ភ ការផ្សាយរបស់យើងខ្ញុំ តាមរយៈគណនី ABA លេខលុយខ្មែរ: 500 708 383 លេខលុយដុល្លារ: 003 662 119